In Rusland is een welgemeende groet al subversief

In de metro van Sint-Petersburg probeert een man reizigers met teksten op te beuren. Het gezag weet geen raad met hem. Zijn ludieke actie tast de grenzen af van de autoritaire mentaliteit.

Tegen het einde van de ochtendspits betreedt een gemaskerde jongeman het perron van metrohalte Gorkovskaja in de stad Sint-Petersburg. Hij posteert zich in het midden van de beige hal, knipt een langwerpige lichtbak aan en houdt deze voor zijn borst.

Kleurige letters melden: „De zomer lost alles op.”

Grijze MadMen-hoed, gele sokken, zwarte lichtbak, grappige tekst. Veel forenzen fronzen. Anderen lachen en maken een foto met hun telefoon.

Maar de metro in de tweede stad van Rusland is geen plek voor grapjes. Het is een object met een verhoogd veiligheidsrisico-niveau. En dus komt er een medewerkster aangehold, seinbord met spiegelei in de hand.

„U heeft schriftelijke toestemming nodig om hier stil te staan”, zegt mevrouw Kasjina (haar naam staat op haar naambordje). „Maar andere mensen staan hier toch ook stil?”, antwoordt de man glimlachend; zijn maskertje houdt op onder zijn neus. Hij wil het publiek slechts een prettige morgen wensen.

Zijn grijsblauwe masker lijkt op dat van Batman, zonder oortjes maar met plastic rode diamanten en witte kringels op de wang. „Ik heb over u gehoord”, klaagt mevrouw Kasjina. „U probeert reacties aan het publiek te ontlokken. In het bijzonder van het metropersoneel.”

Net als in Batmans Gotham City weet niemand in Ruslands noordelijke hoofdstad de naam of leeftijd van de gemaskerde man die mensen goedemorgen wenst in metrostations. De boodschap op zijn lichtbak, als een soort tekstballon, verschilt per dag. Soms staat er in sierlijk fin-de-siècle-schrift ‘Goedemorgen’. Dan weer in kleurige blokletters: ‘Wees helderder dan de sombere dag’. Of gewoon: ‘Sta op voor opoe’.

Hij noemt zich Esta. Zijn compagnon, die doorgaat als Jack, is er vandaag niet, want Jack moet werken.

Het duo heet Te Samye: letterlijk ‘Die Luitjes’. Ook wel: ‘de raadselachtige Mister X en Goed-man’.

Mevrouw Kasjina wordt ongeduldig. „U gaat nu weg of ik haal de politie erbij. Gaat u maar op straat staan met uw gelukswensen.”

Rare teksten die afleiden

Op de vraag wat precies het verschil is tussen het metroperron beneden en de zonnige straat boven, antwoordt ze verbaasd: „Men moet in de metro voorzichtig en oplettend zijn. En niet andere reizigers afleiden met rare teksten.”

Tot een jaar of tien geleden was fotograferen in de Russische metro verboden. Filmen leidt nog steeds tot bezwaren van mensen zoals Kasjina.

Om haar heen richten jonge Russen hun iPhones op Esta met zijn lichtbak. Zijn retro-voorkomen is heel geschikt voor Instagram.

Mevrouw Kasjina haalt er intussen twee agenten bij. Die leiden Esta naar de politiecel bovenaan de roltrap van het metrostation. „Regels zijn regels. Het is niet van belang of een persoon iets goeds wil wensen of niet”, legt een van hen uit, alvorens te bellen naar zijn chef: „Ik heb hier een gemaskerde man staan met een verlicht bord, waarop staat...” De agent leest met schuin hoofd de lichtbak af, die nu op zijn kant tegenover de getraliede kooi voor gearresteerde passagiers staat. „‘De zomer lost alles op’. Wat moet ik doen? Hij mag blijven staan?”

De agent hangt op. „U mag blijven staan.” En daar gaat Esta weer, de roltrap af. Vrouwen en kinderen laten zich nu met de wel-wenser op de foto zetten. Kasjina kijkt woedend weg. „Zo gaat het vaak. Ik heb ook wel eens in die traliekooi moeten wachten”, vertelt Esta later in een café (zijn masker houdt hij op).

Angst voor de hogere instanties

Het eerste jaar stonden Esta en Jack steeds bij dezelfde halte: Sadovaja. „En elke dag kwam daar een meisje langs, een scholier nog, die zo boos keek, dat ik dacht: wat is er voor vervelends in jouw leven aan de hand? Maar later kreeg ik een brief waarin ze schreef hoe geweldig ze het vond”, vertelt Esta. „Veel Russen vinden het moeilijk om hun emoties te uiten. Of ze zijn bang.”

Met protestperformers zoals Pussy Riot, die in gekleurde bivakmutsen optraden (totdat leden na een actie in de grote kathedraal van Moskou tot twee jaar strafkolonie werden veroordeeld), heeft Esta niks. „Zij hebben in het gezicht gespuugd van de kerkgangers. En verder is politiek een smerige zaak, waar je beter niet in kunt kruipen.”

Zijn gezicht verhult Esta alleen omdat hij vindt dat je geen eer moet willen behalen aan het plegen van een goede daad. Als levende stripheld probeert hij in zijn vrije tijd van Sint-Petersburg een betere stad te maken, terwijl hij een normaal leven leidt. Wat voor werk hij in het dagelijks leven doet, wil hij niet zeggen.

Alle onkosten betaalt het duo uit eigen zak en uit giften van fans die ze via internet binnenkrijgen. En nee, dit is geen stunt voor een of ander bedrijf.

„Het blijft wonderlijk”, zegt Esta, „dat er mensen zijn die vragen: mag ik lid worden van jullie team? Of: kunt u mij een opdracht geven? Hoewel we toch juist proberen te laten zien dat het heel eenvoudig is zelf een goede daad te verzinnen en uit te voeren.”

Historische en psychologische verklaringen liggen voor het oprapen. Rusland is een land waarin iedereen verantwoording aan daarboven aflegt, en niemand aan zichzelf.

Dit door de autoriteiten aangeleerde gezag voor autoriteiten, dat mevrouw Kasjina doet uitroepen: „Straks krijg ik problemen met de hogere instanties, omdat ik hem niet heb weggestuurd.”