‘Verslaving is een ziekte, geen keuze’

◯ Waar ◯ Grotendeels waar ◯ Half waar ◯ Grotendeels  onwaar ◯ Onwaar

nrc.next in een artikel over het nieuwe Amerikaanse drugsbeleid
nrc.next in een artikel over het nieuwe Amerikaanse drugsbeleid

De aanleiding

Nu de Amerikaanse minister van Justitie de kleine drugscriminelen minder hard wil gaan straffen lijkt de Amerikaanse overheid te erkennen: de war on drugs werkt niet. Maartje Somers schreef half augustus over de opmerkelijke beslissing, die breekt met het harde drugsbeleid van de jaren 80 en 90. Dit beleid wierp geen vruchten af en in de VS groeit de consensus dat de war on drugs niet langer houdbaar is. Een van de argumenten: „Neurowetenschap heeft ondertussen aangetoond dat verslaving geen morele keuze, maar een ziekte is.” Die bewering verwarde nrc.next-lezer Coen van Haaften. Bij een rondje Googelen kwam hij tegenstrijdige berichten tegen. We checken daarom of het waar is dat er is aangetoond dat verslaving geen morele keuze maar een ziekte is.

Waar is het op gebaseerd?

Buitenlandredacteur Maartje Somers laat weten dat de bewering afkomstig is uit Obama’s drugspolicy reform uit april 2013. Het document beschrijft al in de inleiding de verschuiving in het denken over (drugs)verslaving. Waar het eerder vooral gezien werd als een teken van morele zwakte, met bijbehorend stigma, zien steeds meer wetenschappers verslaving nu als een maatschappelijk gezondheidsprobleem. Er staat letterlijk: Science demonstrates that addiction is a disease of the brain – a disease that can be prevented and treated, and from which people can recover. Verderop in het document wordt de bewering nog eens herhaald.

En, klopt het?

In augustus 2011 bracht de American Society of Addiction Medicine (ASAM) een persbericht uit: in het vervolg zullen ze verslaving definiëren als een chronische hersenziekte, het is niet langer ‘slechts’ een gedragsprobleem. Vier jaar beraad en 80 geraadpleegde wetenschappers waren er voor nodig om tot dit vernieuwde officiële standpunt te komen. Ook de definitie van het National Institute of Drug Abuse noemt drugsverslaving een „chronische, terugkerende hersenziekte”. „In grote lijnen is er inderdaad wetenschappelijke consensus”, vertelt Dike van de Mheen, directeur onderzoek van het IVO Instituut voor Onderzoek naar Leefwijzen en Verslaving.

Lang werd verslaving niet alleen door de maatschappij maar ook door de wetenschap als morele zwakte benaderd. Nadat Alan Leshner in 1997 het artikel Addiction is a Brain Disease, and it matters, in het gerenommeerde wetenschappelijke tijdschrift Science publiceerde, begonnen steeds meer wetenschappers anders tegen deze morele zwakte aan te kijken. „Inmiddels zijn er hele bibliotheken over volgeschreven”, zegt Wim van den Brink, hoogleraar verslavingsonderzoek bij het AMC in Amsterdam. De belangrijkste onderzoeker op dit gebied is vermoedelijk Nora Volkow, die er ruim 200 papers over schreef. Volgens Van den Brink is in de wetenschap niets helemaal zeker, maar „het is in ieder geval zeer aannemelijk” dat verslaving een hersenziekte is.

Het is zelfs voor een belangrijk deel genetisch bepaald, vertelt Van den Brink. Beginnen met gebruik wordt voornamelijk bepaald door sociale omstandigheden, de omgeving en de beschikbaarheid. Maar niet iedereen die gaat gebruiken raakt ook verslaafd. Dat verslaving voorkomt in families wisten we al langer, maar met de komst van neuro-imaging – CT- en MRI-scans – in de jaren 90 is duidelijker geworden dat genen van invloed zijn. Verslaafden hebben minder dopaminereceptoren – die zorgen voor het ‘geluksgevoel’. „Experimenteel onderzoek bij dieren laat zien dat dieren die weinig van die receptoren hebben eerder verslaafd raken. En eenmaal verslaafd raken ze ook nog receptoren kwijt.”

Van een verslaving af komen is bepaald niet eenvoudig, laten scans ook zien. Op MRI- of CT-scans is zichtbaar wanneer het beloningssysteem in de hersenen actief wordt. Bij mannen gebeurt dat bijvoorbeeld wanneer er afbeeldingen van auto’s of vrouwen getoond worden, vertelt Van den Brink. Bij vrouwen bij plaatjes van baby’s. Bij verslaafden wordt het beloningssysteem actief als er plaatjes van drugs getoond worden. Van den Brink: „Zelfs als die afbeeldingen met hulp van een computer maar heel kort getoond worden”. Ze worden telkens in de richting van hun verslaving getrokken. Bij niet-verslaafden gebeurt dit niet. „Er zijn dus sterke genetische factoren die bepalen of je uit de rails loopt, en als je eenmaal bent gaan gebruiken dan wordt het brein overmatig getriggerd om het weer te doen”, zegt Van den Brink.

We checkten of er is aangetoond dat verslaving geen morele keuze maar een ziekte is. Belangrijke onderzoeksinstituten die zich bezighouden met verslavingsonderzoek definiëren verslaving tegenwoordig inderdaad als een ziekte in plaats van een ‘morele zwakte’. Eerder werd dit wel zo gezien, maar sinds de komst van CT- en MRI-scans is onder meer duidelijk geworden dat verslaving invloed heeft op dopaminereceptoren en het activeren van het beloningsmechanisme van het brein. Bovendien zijn er ook sterke genetische factoren die bepalen of iemand verslaafd wordt of niet. Op basis van de huidige consensus in de wetenschap beoordelen wij deze stelling dan ook als waar.