Interventie zonder mandaat VN is kopzorg voor Westen

Steun van de Veiligheidsraad is volgens de meeste juristen essentieel om een oorlog te beginnen. Maar de wet wijkt vaak voor de werkelijkheid.

De Syrische afgezant bij de VN
De Syrische afgezant bij de VN Foto AP

Door een patstelling in de VN-Veiligheidsraad over Syrië zullen de Verenigde Staten en Groot-Brittannië waarschijnlijk zonder mandaat ten strijde trekken tegen het regime van president Bashar al-Assad. Maar de fel omstreden vraag is of het internationaal recht dat wel toestaat.

De Veiligheidsraad is sinds 2011 sterk verdeeld over Syrië. Rusland en China, twee bondgenoten van de Syrische president, hebben drie resoluties gevetood die Assads geweld tegen burgers veroordeelden en opriepen tot sancties tegen zijn regime.

Desondanks heeft Groot-Brittannië gisteren een resolutie ingediend bij de Veiligheidsraad, die ingrijpen in Syrië mogelijk maakt. De Britse minister van Buitenlandse Zaken, William Hague, gaf onmiddellijk toe dat de resolutie weinig kans maakt. Waarom dan toch die stap? „Natuurlijk zal er een Russisch veto zijn, maar dat is het doel”, zei een anonieme westerse diplomaat tegen Reuters. „Laten zien dat we alles geprobeerd hebben en de Russen ons geen andere keus laten. De Amerikanen willen snel handelen.”

Rusland en China willen eerst het rapport van de wapeninspecteurs in Syrië afwachten, zodat onomstotelijk vaststaat dat vorige week gifgas is ingezet. De Amerikanen en Britten hebben immers eerder op basis van valse inlichtingen en humanitaire argumenten een Arabisch land aangevallen: Irak. „Het Westen gedraagt zich als een aap met een granaat in de islamitische wereld”, twitterde de Russische vicepremier Dmitri Rogozin gisteren.

Toch zullen ook de Britten en de Amerikanen enige juridische legitimering willen voordat ze tot de aanval overgaan. Barack Obama heeft vanaf het begin van zijn presidentschap geprobeerd zich te onderscheiden van zijn voorganger George W. Bush, die zonder expliciet mandaat van de Veiligheidsraad Irak binnenviel – VN-secretaris-generaal Kofi Annan noemde dit later „illegaal”. In een interview zei Obama vorige week dat de VS alleen zullen ingrijpen met internationale steun en juridische legitimering. Dit beaamt de Britse premier Cameron: „Elke reactie moet legaal en proportioneel zijn”, twitterde hij dinsdag.

Biedt het internationaal recht mogelijkheden buiten de Veiligheidsraad om een aanval te rechtvaardigen?

Richard Haass, directeur van de Amerikaanse denktank Council on Foreign Relations denkt van wel. Tegenover journalisten zei hij deze week: „De Veiligheidsraad is niet de enige en unieke bewaker van wat legaal en legitiem is. Dit standpunt kan niet verdedigd worden, want dat zou een land als Rusland nu de arbiter van het internationaal recht maken, en in bredere zin, van internationale relaties.”

Het internationaal recht is geen verzameling vaststaande regels, die wordt afgedwongen door een internationale autoriteit. Sommigen zien wel enige juridische basis voor militair ingrijpen op humanitaire gronden, maar die wordt niet algemeen erkend.

Amerikaanse en Europese leiders zeggen dat er precedenten zijn die hen toestaan burgers te beschermen, zoals de luchtoorlog van de NAVO tegen Servië in 1999 om te voorkomen dat het Servische leger etnische Albanezen vermoordde in de provincie Kosovo. Ook toen was er geen mandaat van de Veiligheidsraad omdat Rusland zijn veto uitsprak.

„Internationaal recht moet meegaan met de tijd”, zei de Franse president François Hollande, die voor interventie in Syrië is, dinsdag. „Het kan geen voorwendsel zijn om toe te staan dat massale slachtingen worden uitgevoerd.” Hollande haalde het beginsel aan van Responsibility to Protect (of R2P), dat in 2005 door alle landen van de Verenigde Naties is onderschreven. Dit houdt in dat de wereld moet ingrijpen als een regering de veiligheid van haar bevolking niet zelf kan of wil garanderen. In 2011 werden de interventies in Ivoorkust en Libië gerechtvaardigd met ‘R2P’. Maar ook dit kan volgens velen alleen met instemming van de Veiligheidsraad.

Als de VS en hun bondgenoten dit beginsel aanvoeren, dan is de vraag waarom chemische wapens pas de aanleiding zijn. Er zijn immers al ruim 100.000 doden gevallen in Syrië zonder dat dit tot ingrijpen leidde.

De Fransen en Britten verwijzen naar het Genève Protocol uit 1925, dat de inzet van chemische wapens verbiedt en is ondertekend door Syrië. Maar dit protocol heeft geen handhavingsclausule en is nog nooit met geweld afgedwongen. Bovendien, zeggen critici, zal de beperkte interventie die zich nu aftekent de burgerbevolking niet beschermen.

Uiteindelijk zullen Obama en Cameron een zo breed mogelijke coalitie willen smeden. Want beginselen en protocollen zijn mooi in de internationale politiek, maar zoals eerdere interventies hebben aangetoond wijkt de wet vaak voor de werkelijkheid. Ze hebben in ieder geval steun van veel sunnitische landen in het Midden-Oosten. En ze zullen de NAVO aan boord willen krijgen. Dit hielp toenmalig president Clinton om de Kosovo-oorlog legitimiteit te geven. Maar daar zal wel overtuigend bewijs voor nodig zijn dat Assad achter de gifgasaanval zat.