Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Geopolitiek

100 jaar scheidsrechter, maar wie luistert?

Den Haag huisvest de rechtsorganen van de Verenigde Naties. Zij doen uitspraken die soms nog wat vrijblijvend zijn. Daar moet verandering in komen.

Een zitting van het Internationaal Gerechtshof in het Vredespaleis
Een zitting van het Internationaal Gerechtshof in het Vredespaleis Foto Carnegie Stichting

Scheidsrechter voor de wereld. Dat was honderd jaar geleden het ideaal. Dan zou de kwestie Syrie nu één van de belangrijkste onderwerpen zijn. Zover is het nooit gekomen. Macht en aanzien van het Internationaal Gerechtshof en het Hof van Arbitrage, de belangrijkste bewoners van het Vredespaleis in Den Haag, zijn beperkt. Te beperkt, vindt Nederland.

Dat is de boodschap die Nederland morgenmiddag wil laten klinken bij de viering van het 100-jarige bestaan van het Vredespaleis.

Een internationale conferentie met ministeriële vertegenwoordigers uit diverse landen waarbij secretaris-generaal Ban Ki-moon van de VN een toespraak houdt moet, als het aan de Nederlandse regering ligt, een belangrijk moment zijn in de campagne om de positie van VN-rechtsorganen in Den Haag te versterken.

Minder vrijblijvende maar meer bindende uitspraken die nageleefd worden, daar komt de Nederlandse wens op neer. Tijdens de jaarvergadering van de VN in New York, vorig jaar september werd de lobby hiervoor gestart.

Slechts 70 van de 193 lidstaten van de Verenigde Naties erkennen de rechtsmacht van het Internationaal Gerechtshof. Dat moet veranderen vindt Nederland. Alle VN-landen zouden zich moeten onderwerpen aan de uitspraken van het hof. En er moet meer worden voorgelegd aan het orgaan.

Eén van de bekendste vonnissen uit de recente geschiedenis dateert uit 2004. Toen bepaalde het Gerechtshof dat de omstreden veiligheidsafscheiding die Israël langs en op Palestijns gebied bouwt, in strijd is met het internationaal recht. De VN maande Israël vervolgens de muur, voor zover deze op de bezette Westelijke Jordaanoever staat, te slopen. Israël gaf geen gehoor aan de resolutie. Sinds 1946 heeft het Hof 153 zaken behandeld, in 113 gevallen werd een vonnis uitgesproken. Op dit moment behandelt het Gerechtshof 10 zaken.

Bij het eveneens in het Vredespaleis gevestigde Permanent Hof van Arbitrage zijn 115 VN-landen aangesloten, en de overige 78 landen van de volkerenorganisatie niet. Onder de afwezigen bevindt zich een groot land als Indonesië. Ook de helft van de leden van de Afrikaanse Unie is geen lid. Een van de bekendste procedures van het Hof betreft een uitspraak in een grensconflict tussen Ethiopië en Eritrea, dat in 1998 leidde tot een bloedige oorlog.

Na een actieve periode na de oprichting in 1899, behandelde het Hof van Arbitrage tussen 1930 en begin jaren ’90 slechts een paar zaken. De laatste twee decennia is dat veranderd. Op dit moment lopen er 78 procedures, waarvan acht tussen landen. Zo vechten de Filippijnen en China er een dispuut uit over de zeegrens. Maar het gros van de procedures gaat tussen staten en bedrijven, bijvoorbeeld over investeringen in landen.

Secretaris-generaal van het Hof is de Nederlander Hugo Siblesz, tot vorig jaar ambassadeur in Parijs. Uitspraken zijn bindend, maar, zo erkent hij, „wat er met een uitspraak wordt gedaan hangt voor een groot deel van de lidstaten af, net zoals bij eigenlijk alle internationale afspraken”. Daaruit komt de Nederlandse wens voort om de internationale gemeenschap meer te laten toezien op naleving van de uitspraken. De conferentie morgen moet duidelijk maken hoeveel steun hiervoor bestaat.