De Totale Transparantie

De geheime dienst NSA is volgens recente berichten in The Wall Street Journal in staat om driekwart van het internetverkeer in de VS op de voet te volgen. Volgens The New York Times maakt de Amerikaanse overheid intussen goede vooruitgang met het BOSS-systeem. Dat koppelt bewakingscamera’s aan databases en herkent dan automatisch gezichten.

Het Biometric Optical Surveillance System, zoals het voluit heet, moet de crowd scan mogelijk maken. Het herkennen in een oogwenk van gezochte of verdachte personen in mensenmassa’s.

Intussen maakt in Nederland het College Bescherming Persoonsgegevens zich zorgen over de ‘smart-tv’, de nieuwe generatie met internet verbonden televisies die ‘terugkijken’. Deze toestellen analyseren zonder dat de kijker het in de gaten heeft zijn kanaalkeuzes. Waarna advertenties en kijktips ‘op maat’ volgen. Eind dit jaar zou de helft van alle tv-toestellen in Nederland aangesloten kunnen zijn op internet.

En zo wordt er weer nieuwe informatie toegevoegd aan de berg reeds verzamelde data over het gedrag van de burger. Reizen, bellen, surfen, kopen – en nu dus tv kijken. Tegelijk breidt ook de surveillance- en controlemacht van de overheid zich uit dankzij nieuwe technieken. Het proces lijkt onbeheersbaar. Het is hier vaker gezegd: we verruilen langzamerhand privacy als maatschappelijke waarde voor de Totale Transparantie.

Privacy is, volgens journalist en NRC-columnist H.J.A. Hofland, geciteerd in de Dikke Van Dale, „een toestand waarin een mens er zeker van is dat zonder zijn toestemming zo weinig mogelijk andere mensen zich op zijn terrein zullen begeven”. Die zekerheid is weg, die toestemming wordt niet, terloops of alleen nog pro forma gevraagd. Aan het verdampen van dat persoonlijke domein dragen we overigens zelf bij door onbekommerd internet-tv’s te kopen.

De informatiemacht van overheden en instanties over de burger wordt zo groter en groter. Eerder is hier de NSA-affaire gekarakteriseerd als een eenzijdig opzeggen van het sociale contract tussen de burger en zijn digitale overheid.

Dat contract berust op een gewogen uitruil van privacy tegen veiligheid, op individuele basis en bij een duidelijk risico of een feitelijke verdenking. Daarvan is steeds minder sprake. De Britse anti-terreurwetgeving van na 9/11 ontdoet gewone reizigers routineus van hun burgerrechten als ze bijvoorbeeld een luchthaven betreden, zo bleek deze week. De partner van een belangrijke Guardian-journalist die negen uur op Heathrow werd ondervraagd en zijn digitale apparatuur moest inleveren, kan erover mee praten. Guardian-hoofdredacteur Rusbridger maakte diezelfde week een bizar incident bekend. Op direct bevel van premier Cameron liet de overheid een laptop van de krant vernietigen. De macht zoekt kennelijk zijn toevlucht tot intimidatie en symbolisch geweld. Onheilspellend.

Het zijn totalitaire ontwikkelingen als deze die relatief laaggeplaatste functionarissen binnen de Amerikaanse overheid als Snowden en Manning voorzagen, en die hen in diepe gewetensnood brachten. Ze lieten duizenden mails lekken. Vooral om te laten zien hoe diep deze overheden al in het leven van burgers doordringen. Hoe onbekend dat is en hoe ontoereikend de controle. Manning werd deze week tot 35 jaar cel veroordeeld. Snowden is nu asielzoeker in Rusland – de facto op de vlucht.

Vorige week stelde The Washington Post op basis van een door Snowden gelekte ‘audit’ vast dat de NSA „duizenden keren” wetten en regels had overtreden. Dat varieerde van bagatelkwesties tot ernstige inbreuken op burgerrechten. Daarover werd intern aan de toezichthouders met opzet zo vaag, zo laat en zo onvolledig mogelijk gerapporteerd. De speciale federale rechter die toeziet op de inlichtingendienst, blijkt bij herhaling te zijn genegeerd of omzeild. De verzekering van president Obama dat ‘gewone mensen’ niets van de NSA te vrezen hebben, klinkt dus hol.

Effectief toezicht, toetsing op rechtmatigheid en interne verantwoording schieten tekort. Dat is het ernstigste probleem, dat zich vermoedelijk niet tot de NSA beperkt. Natuurlijk zijn dergelijke diensten nodig. Maar de burger wil geen overheid die de vrijheid vernietigt uit de behoefte deze te beschermen. Totaal toezicht en 100 procent handhaving horen bij een totalitaire staat. En ook die kent geen totale veiligheid.