De mannen achter 9/11 staan voor de rechter

Vijf terreurverdachten van 9/11 staan eindelijk terecht De militaire rechtbank houdt een hoorzitting Slechts een handvol journalisten mag erbij zijn

Correspondent Vs

De militaire rechtbank op Guantánamo Bay is van buiten een desolate, anonieme hangar. Ook de gebouwen rondom de rechtbank ogen geïmproviseerd, haastig in elkaar gezet. Niets wijst erop dat hier deze week het grootste terrorismeproces uit de Amerikaanse geschiedenis een belangrijke nieuwe fase is ingegaan.

Deze week staan hoofdverdachte Khalid Sheikh Mohammed en vier medeverdachten terecht voor het militaire tribunaal op Guantánamo Bay. Volgens de hoofdaanklager, generaal Mark Martins, hebben de mannen meegeholpen bij het beramen van de aanslagen in september 2001, die de VS een nationaal trauma bezorgden.

De verdachten zijn 2.973 keer aangeklaagd voor moord – het aantal slachtoffers van 9/11. Ook worden ze, volgens een 88 pagina’s tellende aanklacht, onder meer verdacht van het meehelpen aan terrorisme en het aanvallen van burgers. Als ze schuldig worden bevonden, kunnen ze de doodstraf krijgen.

Niemand wilde dit proces

Dit is een proces dat bijna niemand in de VS meer wil. President Barack Obama beloofde al in 2008 het militaire tribunaal te ontbinden. Hij zei dat het Amerikaanse recht sterk genoeg is om de terreurverdachten te berechten, en wilde dat ze voor een civiele rechtbank in New York, het centrum van de aanslagen, zouden verschijnen.

Maar zover is het nooit gekomen: het Congres, angstig door kiezers als ‘soft on terror’ te worden gezien, nam in 2011 een wet aan die het verbood gevangenen van Guántanamo Bay naar de Verenigde Staten te vervoeren.

In 2006 stelde toenmalig president George W. Bush de militaire rechtbank in, omdat hij juist niet wilde dat de gevangenen op Guantánamo als criminelen worden gezien. Ze moesten als ‘vijandelijke strijders’ berecht worden, op veilige afstand van het Amerikaanse recht en pottenkijkers.

Sindsdien is het nauwelijks tot veroordelingen gekomen. Van de 779 mannen die sinds 2002 in de gevangenis hebben gezeten, zijn er maar drie uiteindelijk veroordeeld (van wie twee voor relatief kleine zaken). Veel gevangenen op Guantánamo Bay zijn nooit in staat van beschuldiging gesteld, en hadden soms jarenlang geen advocaat.

De chauffeur van Osama

In 2008 was Salim Ahmed Hamdan, de chauffeur van Osama bin Laden, de eerste gevangene die door de commissie werd veroordeeld. Hij kwam aan het eind van dat jaar vrij. Vorig jaar vernietigde een Hof van Beroep Hamdans veroordeling, omdat steun aan terrorisme in de periode dat hij voor Bin Laden werkte (1996-2001) geen oorlogsmisdrijf was. Het Amerikaanse Hooggerechtshof oordeelde in 2006 dat deze processen een schending waren van de Geneefse Conventies.

Sindsdien zijn de regels van het militaire tribunaal iets versoepeld, maar niet wezenlijk veranderd. De verdachten hebben een advocaat gekregen, en de zaak is beperkt toegankelijk voor buitenstaanders. Nabestaanden, een klein aantal journalisten en internationale waarnemers mag achter dik glas de rechtszaak volgen. Geluid komt met veertig seconden vertraging door, zodat de rechter met een rood knopje gevoelige of ongewenste informatie kan censureren.

De zaak tegen Khalid Sheikh Mohammed (bijnaam KSM) en zijn vier medeverdachten staat symbool voor het onvermogen van de VS om de oorlog tegen terreur een juridisch vervolg te geven. In die zin staan deze week niet alleen vijf verdachten terecht, maar wordt ook het Amerikaanse rechtssysteem getest. De wereld kijkt mee met de procesgang op Guantánamo Bay, en Amerika’s prestige kan een forse deuk oplopen.

Ultrageheime gevangenis

Deze week vinden zogeheten ‘motion hearings’ plaats (een inhoudelijke behandeling wordt pas in 2014 verwacht), waarbij de verdediging zal proberen de rechtszaak ongegrond te laten verklaren. De advocaten zeggen dat ze zich niet goed kunnen voorbereiden. Ze kunnen bijna geen contact met de verdachten krijgen, hun telefoons worden afgeluisterd.

Na lang aandringen mocht de advocaat van Ammar al-Baluchi, James Connell, een paar dagen geleden als eerste een bezoek brengen aan de ultrageheime gevangenis Camp Seven, waar de vijf vastzitten. „Wat ik daar zag, heeft bij mij twijfels doen rijzen of het internationaal recht wel wordt gerespecteerd”, zegt Connell.

De advocaten van de terreurverdachten zullen wijzen op de manier waarop de CIA probeerde aan bekentenissen te komen. Tijdens hun verhoren werden ze volgens het Internationale Rode kruis aan marteling blootgesteld, zoals waterboarden, zeer luide muziek, of gedwongen slaaptekort.

De mannen werden in 2011 officieel aangeklaagd, en kwamen een jaar later voor het eerst voor. Toch is een echte inhoudelijke behandeling nog ver weg. De hoofdaanklager, generaal Mark Martins, zegt in een kantoortje dichtbij de rechtbank dat dat in september 2014 moet gebeuren.

Volgens Martins wil de verdediging de zaak vertragen door steeds opnieuw een punt te maken van de slechte behandeling van de verdachten. „Ze worden menselijk behandeld, en we zorgen ervoor dat ze met hun advocaten hun zaak kunnen voorbereiden. Hier worden geen Geneefse Conventies geschonden.”