Breeduit sorry zeggen is nog een stap te ver

Nederland gaat excuses maken voor executies in Nederlands-Indië. Maar niet voor álle wandaden daar begaan. „Dan open je de doos van Pandora.”

Nederlandse infanterietroepen in het Indonesische binnenland, in 1949.
Nederlandse infanterietroepen in het Indonesische binnenland, in 1949. Foto’s Hollandse Hoogte

Sorry blijft het moeilijkste woord, maar de Nederlandse ambassadeur in Indonesië reist binnenkort naar Zuid-Sulawesi om het te zeggen. De nabestaanden van standrechtelijke massa-executies daar krijgen, 66 jaar na dato, excuses van de Nederlandse staat. De spijtbetuiging is onderdeel van een schikking die eerder deze maand werd getroffen met tien weduwen van mannen die in 1947 gedood werden.

Die verontschuldigingen worden geaccepteerd en gewaardeerd, zo bleek afgelopen weekend tijdens een bezoek van deze krant aan Sulawesi. Maar nog liever hoort Indonesië van de voormalige kolonisator generieke excuses voor de zogenoemde politionele acties tijdens de onafhankelijkheidsoorlog tussen 1945 en 1949. Timmermans leek daar voor te voelen toen hij in april zei dat hij „er persoonlijk geen enkel probleem mee zou hebben om zelf spijt te betuigen”. Of hij politieke steun krijgt voor het grote gebaar, is de vraag. Zijn plan wordt in de komende weken voorgelegd aan de ministerraad, maar de VVD voelt er weinig voor.

Nikolaos van Dam, voormalig ambassadeur in Indonesië, ziet het er niet van komen. „Nederland hanteert graag de dubbele maat als het op excuses aankomt. We eisen ze wel van Duitsland en Japan voor hun rol in de geschiedenis, maar als het om onszelf gaat, is er altijd een reden om het niet te doen.”

Geld is de voornaamste reden om het woord excuses niet in de mond te nemen: wie sorry zegt, betaalt. Excuses kunnen worden gezien als een schuldbekentenis die de deur openzet voor schadeclaims van nabestaanden. Van Dam bood in 2008 als ambassadeur in het Javaanse dorp Rawagede wel zijn „diepe verontschuldigingen” aan voor executies daar. Dat deed hij zonder ruggespraak met het ministerie, vertelt hij. „Ik kreeg daarna heel zware kritiek uit Den Haag dat ik het woord excuses had gebruikt.”

De kwestie was uiterst gevoelig omdat op dat moment een rechtszaak liep van nabestaanden uit dat dorp. Die zaak wonnen de weduwen in 2011 toen de rechter bepaalde dat het bloedbad niet verjaard was. Tien vrouwen kregen een schadevergoeding van ongeveer 20.000 euro én alsnog excuses. De rechterlijke uitspraak over Rawagede is voor Buitenlandse Zaken leidend in de behandeling van andere claims, zoals die van de weduwen van Zuid-Sulawesi.

Het financiële argument gaat voor Indonesië dus nauwelijks meer op: er wordt al betaald. Toch is regeringspartij VVD „geen voorstander van bredere excuses”. Tweede Kamerlid Han ten Broeke noemt de excuses aan specifieke mensen en dorpen die slachtoffer waren van geweld „proportioneel”. „Ik vind het niet nodig om die excuses uit te breiden en zal de minister er ook niet toe aanmoedigen.” Het Kamerlid is bang dat „de doos van Pandora wordt geopend als we excuses gaan maken voor allerlei fouten uit het verleden”.

Volgens Ten Broeke volstaan de woorden die voormalig minister van Buitenlandse Zaken Ben Bot (CDA) in 2005 uitsprak. Bot zei toen dat Nederland „aan de verkeerde kant van de geschiedenis” had gestaan door niet al in 1945 de Indonesische onafhankelijkheid te erkennen. „Hij heeft het woord excuses niet gebruikt, maar zijn betoog werd als zeer ruiterlijk gezien en heeft diplomatiek de lucht geklaard.”

Van Dam beaamt dat Indonesië daar blij mee was, maar zou graag zien dat een voorgenomen bezoek van premier Rutte aan Indonesië in november wordt aangegrepen om nu echt excuses te maken. Ook daar zijn financiële argumenten voor: het zou de relatie met de snelgroeiende economie sterk kunnen verbeteren.

Han ten Broeke wil echter ook „rekening houden met de emoties van veteranen”. Het maken van brede excuses zou een klap in het gezicht zijn van de militairen die naar de kolonie gestuurd werden om die te behouden. Zeker zolang velen van hen nog in leven zijn, liggen verontschuldigingen gevoelig.

Gevoeliger in ieder geval dan in Indonesië zelf. „Daar vinden ze wel dat Nederland excuses aan zou moeten bieden, maar ze liggen er niet zo van wakker als wij”, zegt Van Dam.