Waar is Amarildo gebleven?

In Brazilië zijn doden en verdwijningen door politie-optreden aan de orde van de dag. Maar nu leidt de verdwijning van Amarildo tot ophef en landelijk protest.

Het gezicht van Amarildo de Souza op een spandoek in Rio.
Het gezicht van Amarildo de Souza op een spandoek in Rio. Foto AFP

Amarildo de Souza kwam net terug van een visvakantie toen de politie hem vroeg zijn papieren te laten zien. Het was zondagmiddag 14 juli. In Rocinha, de grootste sloppenwijk van Rio de Janeiro, vond de Operatie Gewapende Vrede plaats: een politie-inval waarbij drugshandelaren werden opgepakt. De 42-jarige metselaarsassistent en vader van zes deed wat hem gevraagd werd. Toch moest hij mee naar het bureau. De politie zegt dat ze hem vrijlieten na verhoor. Maar sindsdien heeft niemand Amarildo nog gezien.

‘Waar is Amarildo?’ In de voorbije weken doken bij talloze protesten – voortvloeiend uit de massademonstraties die in juni in Brazilië plaatsvonden – borden en spandoeken op met daarop die vraag. Amnesty International startte succesvol een actie: sociale media ontploften met foto’s van mensen met opschriften met de naam van de verdwenen sloppenwijkbewoner.

Heel Brazilië leeft mee. Amarildo is symbool geworden van de vele onverklaarbare verdwijningen in Brazilië. Naar schatting verdwijnen er alleen al in de deelstaat Rio de Janeiro jaarlijks 5.500 mensen. Dat zijn gemiddeld vijftien mensen per dag.

Brazilië kent bovendien een van de meest gewelddadige politiemachten ter wereld. In de deelstaat São Paulo vermoordt de politie volgens de overheid jaarlijks één op de 229 arrestanten.

Mogelijk zag de politie Amarildo aan voor een drugshandelaar. Op bewakingscamera’s is te zien dat de bouwvakker het politiebureau wordt binnengeleid. Zijn vrouw Elisabete, ‘Bete’ Gomes de Souza rent hem achterna. De politie verklaart dat Amarildo het pand verliet via een andere deur. Van de tachtig camera’s in de wijk zouden er twee dat kunnen hebben registreren. Precies die camera’s waren die dag kapot. De gps in de politiewagen die Amarildo vervoerde, stond tegen de regels uit.

„Ze denken dat de armen dom zijn zeker.” Bete, nerveus en een beetje dronken, heeft een felle blik in haar ogen. „Mijn man was geen drugshandelaar. Hij deed niets verkeerd, en nu is hij dood.”

Ze zegt zeker te weten dat Amarildo is vermoord. De politie stelde een onderzoek in, maar antwoorden heeft Bete nog niet gekregen. Een maand na zijn verdwijning loopt de familie met spandoeken en megafoons door de straten van Rocinha. Zo’n honderd mensen bezetten twee vitale verkeersaders, via tientallen journalisten kijkt het hele land mee.

Volgens socioloog Fábio Araújo, die onderzoek doet naar vermissingen en de cijfers deze week tijdens een publieke hoorzitting presenteerde, worden de vele verdwijningen niet opgenomen in de statistieken en daardoor niet verbonden aan politieoptredens en drugsgeweld. „Autoritair optreden is niet alleen geworteld in de politiemacht, maar structureel in de Braziliaanse maatschappij”, zei de socioloog. „De praktijk van het laten verdwijnen van mensen was een repressiemethode van de dictatuur, maar is tegenwoordig nog steeds een techniek om mensen, groepen en territoria te besturen.”

Politiegeweld en straffeloosheid zijn gevoelige thema’s in Brazilië. Tijdens de militaire dictatuur die tot halverwege de jaren tachtig duurde, verdwenen politieke dissidenten geruisloos.

De plaats waar Amarildo verdween, Rocinha, is een ‘gepacificeerde’ favela. Eind 2011 nam de politie de macht in de wijk over van de drugshandelaren. Sinds 2008 gebeurde dat in een paar dozijn van de honderden sloppenwijken van de stad. Het doel: Rio opschonen en veiliger maken in aanloop naar het WK voetbal (2014) en de Olympische Spelen twee jaar later.

Dat lukt gedeeltelijk. Drugsbendes zijn niet verdwenen – getuige de Operatie Gewapende Vrede – maar er vallen aantoonbaar minder doden en veel wijken die eerst vrijwel ontoegankelijk waren voor buitenstaanders, zijn nu veilig te betreden. Toch zijn veel favelabewoners net zo bang voor de pacificatiepolitie, zoals de speciale eenheid heet, als ze eerst waren voor de drugsbendes. Bedreigingen en politiegeweld zijn aan de orde van de dag.

Daar is landelijk doorgaans weinig aandacht voor. Net zo min als voor de verdwijning van een simpele bouwvakker uit een arme wijk van de stad. Dat Amarildo uitgroeide tot nationaal symbool heeft te maken met de groeiende weerstand tegen gewelddadig politieoptreden. De massademonstraties van juni hebben het politieke bewustzijn doen groeien. Het volk pikt minder. Maar nog steeds zet de politie tijdens demonstraties in Brazilië grof geschut in: traangasbommen en rubberen kogels zijn aan de orde van de dag.

„Onrecht gaat door hier in Rocinha”, zei de zus van Amarildo. „De politie bedreigt nog steeds mensen in de favela. Niemand durft ertegen op te treden. Mensen zijn bang dat zij de volgende zijn.”

„Mensen kunnen het werk van de politie vertrouwen”, zei José Mariano Beltrame, secretaris voor de veiligheid van de deelstaat Rio de Janeiro. „Alle scenario’s zullen worden gereconstrueerd.” De familie kondigde aan door te gaan met protesteren zo lang er geen duidelijkheid is.

„De vraag blijft: waar is Amarildo”, schrijft socioloog Araújo. „Waar zijn de duizenden verdwenen Amarildo’s?”