Bodyscan: baat het niet, dan schaadt het wel

Minister Schippers wil de ‘total bodyscan’ in Nederland toestaan. Maar die biedt schijnzekerheid en leidt tot hoge kosten, stelt Christiaan Serbanescu-Kele.

In het buitenland kunnen burgers zich tegen betaling van top tot teen medisch laten doorlichten door private bedrijven, tot de tanden bewapend met MRI’s, CT-scanners, bloedtests en vanalles meer. In Nederland is het nog verboden om zonder medische indicatie een dergelijke ‘total bodyscan’ aan te bieden, maar minister Schippers van Volksgezondheid lijkt er wel brood in te zien. Op 12 augustus heeft ze gevraagd om een onderzoek hoe we de bodyscan kunnen toelaten. Voorkomen is beter dan genezen, en hoe eerder een diagnose gesteld wordt, hoe beter. Toch werkt de bodyscan averechts: zulke scans schaden de gezondheid meer dan ze eraan bijdragen. Waarom?

Ten eerste geeft een volledig ‘blind’ genomen scan valse veiligheid. Mensen zullen minder geneigd zijn op tijd een arts te bezoeken met klachten als ze een goede uitslag hebben gehad van hun scan. Een scan kan fout-negatief zijn. Dat wil zeggen dat een aandoening wel aanwezig is, maar om de een of andere reden niet door het onderzoek wordt opgemerkt. Ook is een ‘schone’ scan vandaag geen garantie dat zich over een maand niet tóch een ziekte ontwikkelt. In beide gevallen is de kans paradoxaal genoeg groot dat de scan ervoor zorgt dat de ziekte later wordt opgemerkt dan zonder scan het geval was geweest. Interessant genoeg levert de bodyscan, waar iemand „zelf voor betaalt”, de maatschappij gigantische kosten op. Volgens onderzoek zijn op een doorsnee scan gemiddeld drie afwijkingen te vinden.

Laten we zeggen dat de oogst bij klant Jan bestaat uit een knobbeltje op de bovenpool op de linker nier, een vlekje over zijn rechter long en een schaduwtje in de witte stof van zijn hersenen. Statistisch gezien zijn dit waarschijnlijk allemaal goedaardige afwijkingen die zonder scan nooit aan het licht waren gekomen en nooit klachten zullen veroorzaken. Maar toch, het knobbeltje en het vlekje kunnen mogelijk tumoren zijn en het schaduwtje in de hersenen zou kunnen duiden op beginnend MS.

Nu we weten dat ze er zijn, moet er onderzoek gedaan worden. Jan gaat door de peperdure medische molen en blijkt helemaal niets te hebben. Aan het einde van de rit heeft Jan zich dus niet alleen blauw betaald aan een MRI-scan (1.295 euro), maar is hij ook nog een kijkoperatie in de buik, een bronchoscopie en een volledig onderzoek bij de neuroloog verder – op kosten van de samenleving. Behalve veel onnodige spanning voor Jan schieten de zorgkosten door het dak.

Ook een kapotte klok zegt tweemaal per dag wat zinnigs: natuurlijk wordt op de volledige bodyscans weleens wat gevonden. Als iemand met klachten naar een privéscannerij gaat en er wat ernstigs aan de hand blijkt, zou het probleem door de reguliere zorg waarschijnlijk ook wel gevonden zijn. Vast staat wel dat ‘preventief’ blind scannen op populatieniveau niets oplevert: onderzoek op onderzoek wijst aan dat de overleving er niet door verbetert. Vaak worden diagnoses gesteld die anders nooit aan het licht waren gekomen (bijvoorbeeld: niet elke kanker die gevonden wordt, manifesteert zich daadwerkelijk als de gevreesde ziekte) en soms wordt iets gevonden waar niets aan gedaan kan worden, waardoor de overleving langer lijkt, maar dit in feite niet is. Netto is er zelfs gezondheidsverlies, omdat zoveel mensen onnodige (kijk)operaties en andere ingrijpende onderzoeken ondergaan, dat de complicaties ervan zwaarder wegen dan de eventuele winst.

Wat moet men dan wél doen bij het gevoel dat ‘iets niet goed is’? Gewoon, naar de huisarts gaan. Met een bodyscan denkt men veiligheid te kopen, maar men koopt de noodzaak tot ongemakkelijk en ingrijpend vervolgonderzoek. Als je goed genoeg zoekt, vind je bij iedereen wel een knobbeltje of een vlekje waarnaar gekeken moet worden, met zorgkosten die de pan uit rijzen tot gevolg. En als men niets vindt, is de notie van gezondheid slechts schijnveiligheid. Vanaf het allereerste jaar van de studie al hoort de geneeskundestudent tot vervelens toe: een negatief resultaat garandeert niet de afwezigheid van ziekte.

De ‘total bodyscan’ is een illusie. Eentje waar we ons nog best eens blauw aan kunnen gaan betalen.

Christiaan Serbanescu-Kele is student geneeskunde en internationale betrekkingen aan de Rijksuniversiteit Groningen.