Handig, de hongerstakers in de isoleercel

Volstrekt onnodig om hongerstakers in een isoleercel te zetten, vinden experts. Toch gebeurt het. Om ze beter in de gaten te houden.

Hongerstakers, zeker als zij ook nog weigeren te drinken, stellen detentiecentra voor grote problemen. Als ze overlijden is de maatschappelijke en politieke ophef groot. De dood van de Rus Aleksandr Dolmatov, die zichzelf in januari van het leven beroofde in zijn cel, is daarvan het bekendste voorbeeld.

Daarom worden hongerstakers heel goed in de gaten gehouden. Dat gaat het makkelijkst met camera’s en die hangen niet in de normale cellen. Dus worden de hongerstakers soms in de isoleercel geplaatst.

Dat gebeurde bijvoorbeeld met een 29-jarige asielzoekster uit Mali en een 21-jarige asielzoeker uit Sierra Leone. Ze werden ook gefouilleerd, moesten zich uitkleden en bij de man werd in de mond gekeken. Een onwaardige behandeling, vonden ze. Hun advocaten dienden een klacht in. De commissie van toezicht van het Justitieel Centrum Schiphol (JCS) verklaarde de klachten eind vorige week gegrond, blijkt uit de beslissingen.

Deze zaken staan niet op zichzelf. De vereniging van Asieladvocaten (VAJN) is bekend met in totaal vijf gevallen waarbij asielzoekers in hongerstaking in een isoleercel werden geplaatst en waarover advocaten hebben geklaagd. Asieladvocaten horen van hun cliënten dat het vaker gebeurt. Vertrouwensarts van gedetineerde vreemdelingen Elcke Bonsen komt het „vaak tegen”.

De afgelopen maanden stopten tientallen gedetineerden met eten en een deel ook met drinken. Ze vestigden daarmee de aandacht op de volgens hen mensonwaardige omstandigheden in de detentiecentra. De hongerstaking begon in het detentiecentrum op Schiphol en sloeg over naar die in Rotterdam. Volgens een woordvoerder van het ministerie van Justitie eet en drinkt inmiddels iedereen weer.

De commissie van toezicht oordeelde in het geval van de vrouw uit Mali en man uit Guinee dat de directie niet bevoegd is om camerabewaking toe te passen, waardoor de plaatsing in een isoleercel onrechtmatig was. Ook stelde de commissie dat de directie in strijd handelde met de aanbevelingen van de Nationale Ombudsman. Die adviseerde in 2010, ook weer na klachten, om hongerstakers niet in een kale isoleercel te zetten. Volgens de Ombudsman was dat niet nodig. Staatssecretaris Teeven zegde in juni 2011 toe die aanbevelingen over te nemen.

In een isoleercel is alleen een matras aanwezig. Die prikkelarme omgeving is nuttig bij mensen die suïcidaal zijn of zichzelf iets dreigen aan te doen. Of voor mensen die psychisch zo in de war zijn dat ze tot rust moeten komen. Het kan ook als strafmaatregel worden gebruikt als mensen zich agressief gedragen.

Maar als een honger- of dorststaker zich verder goed gedraagt en zichzelf niets wil aandoen, is een kale isoleercel niet nodig, redeneerde de ombudsman. Als de hongerstaker in de gaten gehouden moet worden, kan dat best in een cel met meubilair en een televisie. Bovendien is scheurkleding (een hemd van papier om suïcide te voorkomen) dan ook niet nodig. Er is geen reden om voedselweigeraars of vochtweigeraars te isoleren in een kale cel, zegt ook de Tilburgse hoogleraar vreemdelingenrecht Anton van Kalmthout. Het is lastig om te zien hoeveel iemand eet of drinkt in een cel waarin meerdere personen zitten, dus een individuele cel is wel nodig. Maar dat hoeft geen isoleercel te zijn met een camera. „Je zet een bord eten neer en kijkt hoeveel er weg is.”

Van Kalmthout denkt dat de isoleercel wordt gebruikt om voedselweigeraars of vochtweigeraars onder druk te zetten om hun staking op te geven. „Waarom zou een hongerstaker geen televisie mogen kijken?”

Ook vertrouwensarts Elcke Bonsen heeft dat vermoeden. Zij ziet dat vooral de mondige asielzoekers die hun rechten kennen en daaraan vasthouden, worden geïsoleerd van de rest van de groep.

De vereniging van Asieladvocaten (VAJN) is teleurgesteld, al zijn de klachten van de twee asielzoekers gegrond verklaard. Hongerstaken is een mensenrecht, vindt de VAJN. „Het plaatsen van een hongerstaker in een isoleercel is daarmee strijdig, temeer omdat daarvoor geen medische redenen bestaan.”

Isoleercelverblijf kan volgens de medische literatuur leiden tot psychische beschadiging, waaronder angstaanvallen, paniek, concentratiestoornis of zelfs een recidiverende psychose, stelt de VAJN.

De vreemdelingendetentie is de kelder van de maatschappij, zegt Frans-Willem Verbaas, de advocaat van de vrouw uit Mali. „Er zitten mensen die de weg en de regels in Nederland niet kennen, niemand hebben die voor hen opkomt. Daarom vind ik het zo belangrijk dat de rechten van deze mensen gerespecteerd worden.”

De asielzoekers die protest hadden aangetekend kregen beiden uiteindelijk een schadevergoeding van 10 euro omdat ze onterecht een dag in de isoleercel hadden doorgebracht. Advocaat Verbaas vindt dat „een fooi”.