Repressie heeft nadelen

Is het een kwestie van ‘de wal keert het schip’ – dat Amerikaanse rechters voortaan verplichte minimumstraffen voor kleine drugsdelicten mogen omzeilen? Een noodzakelijke beheersmaatregel, bedoeld om de financiële en humanitaire crisis in het Amerikaanse gevangeniswezen op te lossen? Of maken we een koerswijziging mee in de ‘oorlog tegen drugs’ waarover in de VS tot nu toe vrijwel consensus bestond? En dus een erkenning dat het strafrechtapparaat op hol is geslagen? Een kwart van alle gedetineerden op de wereld zit vast in de VS, van wie 51 procent voor drugsdelicten.

De recente aankondiging van de Amerikaanse minister van Justitie Eric Holder stemt nieuwsgierig. Hij wil kleine drugsdaders eerder met taakstraffen of maatregelen afhandelen. Holder kondigde ook aan oudere veroordeelden vervroegd vrij te laten. Dergelijke geluiden, uit het meest punitieve strafrechtstelsel in de westerse wereld, zijn opmerkelijk. Wankelt het officiële geloof in de preventieve werking van lange en strenge celstraffen? Of beperkt dit zich tot het inzicht dat het criminaliseren van drugs uitzichtloos is? In beide gevallen is het een doorbraak.

In meer landen op het Amerikaanse continent groeit het inzicht immers dat miljarden blijven steken in de oorlog tegen de drugshandel, niets oplevert. Tegelijk ontdekken steeds meer beleidsmakers dat er geen duidelijk verband is tussen het aantal gevangenen in een land en het niveau van de criminaliteit. In de criminologie is dat al jaren bekend – maar het intuïtieve volksgeloof dat straf ‘werkt’, namelijk doordat het aspirant-daders weerhoudt van misdrijven, is vrijwel overal sterker.

Intussen daalt de criminaliteit in landen met weinig gedetineerden even hard als in landen met heel veel. Het tijdschrift The Economist wijdde er hartje zomer nog een ironische cover aan. Hele categorieën misdrijven zijn wereldwijd op hun retour: bankovervallen, autodiefstal en -inbraken.

Oorzaken zijn betere technische preventie, doelmatiger handhaving door beter toegeruste politie, individuele beveiliging, vergrijzing en minder harddrugsverslaafden. Misdaad is behalve een sociale definitie een kwestie van gelegenheid, beperkte impulscontrole en gebrekkig moreel besef.

Dat groei in misdaad wordt ‘veroorzaakt’ door sociale ongelijkheid, desintegratie van het gezin, etnische diversiteit, open grenzen, armoede – een eenduidig causaal verband is nergens gebleken. Misdaad is wel overal een favoriet thema om er hoerapolitiek mee te bedrijven. In die zin zijn overvolle gevangenissen kostbare politieke erfenissen. Maar geen bewijs van effectieve handhaving of grotere maatschappelijke veiligheid.