Gamen voor zielerust en zelfinzicht

Er is een nieuwe golf games op komst: ze richten zich nu eens niet op schieten of winnen, maar op ontspanning en bewustwording. Is dit de geboorte van de zengame?

In Daydream moet een speler zo rustig mogelijk worden: hoe rustiger hij is, hoe meer zon en vogels hij te zien krijgt. Zakt de concentratie weg, dan zijn de vogels gevlogen.
In Daydream moet een speler zo rustig mogelijk worden: hoe rustiger hij is, hoe meer zon en vogels hij te zien krijgt. Zakt de concentratie weg, dan zijn de vogels gevlogen.

Een videogame om tot rust te komen: dat was tot voorkort een tegenstelling. Het gros draait om actie, adrenaline en vaak heftige sensatie. Hoe moeilijker het spel, hoe meer concentratie en inspanning er worden gevraagd. Niet voor niets heet een stevig actiespel bij fans een ‘white knuckle game’: terwijl je ingespannen naar het scherm tuurt, trekt al het bloed trekt uit je handen weg.

Vergelijk dat eens met Daydream, dat momenteel in Utrecht wordt ontwikkeld. Spelers beginnen in een winterse scène en proberen ‘de zomer’ te bereiken en daar zo lang mogelijk te blijven. Hoe rustiger je als speler bent, hoe gemakkelijker dat gaat, en je kunt je handen gewoon langs je zij laten hangen. Een headset met aluminium contactpunten meet vanaf je schedel je hersenactiviteit. De spelsoftware leest die gegevens, interpreteert ze en stuurt de game aan met deze ‘bio-feedback’. Doel van het spel: stressvermindering door meditatie.

Of kijk naar avonturenspel Laka, waar in Den Haag de laatste hand aan wordt gelegd. De speler kiest op een iPad een avatar uit en gaat op wereldreis, waarbij hij langs situaties wordt geleid waarin keuzes gemaakt worden. Help je een zwerver aan geld of loop je verder? Word je boos als je hotelkamer slecht verzorgd blijkt te zijn of leg je je daarbij neer? Tussendoor los je puzzeltjes op en mediteer je door lang op een afbeelding te focussen. Na elk ‘hoofdstuk’ in je reis kom je Laka tegen, een boeddhistisch jongetje dat vraagt: „Hoe vond je het zelf gaan?” Doel van het spel: meer inzicht kweken in je emoties en gedachten, op basis van inzichten uit de boeddhistische filosofie.

Stressvermindering, meditatie, zelfbewustzijn: wat is er met gaming aan de hand? Nu zijn dit twee Nederlandse spellen, maar internationaal zijn er zo nog tien te noemen die zich op allerlei manieren van het gebruikelijke aanbod afkeren. Een samenvattend label is er nog niet voor, maar ze draaien meer om een persoonlijke speelervaring dan klassieke games. Ze stimuleren de speler zich meer naar binnen te richten dan op een externe zaak in de categorie ‘de aliens vallen aan!’. En ze voelen artistieker of spiritueler aan dan wat we tot nu toe gewend zijn van het medium.

„Games geven de speler traditioneel weinig ruimte voor hun eigen fantasie en creativiteit”, zegt Niki Smit van Monobanda, een gamestudio in Utrecht waar een derde spel gebouwd is: Remembering. Een game waarbij spelers zich onderdompelen in een delicaat vormgegeven visuele en auditieve ‘ervaring’. Geluid en abstracte beelden vormen prikkelende landschappen, waar de speler zich doorheen beweegt: het idee is dat die landschappen zo prikkelend zijn dat je eigen herinneringen een rol gaan spelen. Smit: „Wat je steeds meer ziet, zijn games die je ergens in proberen onder te dompelen en die jou vragen het aanbod vanuit je eigen ervaring en emoties aan te vullen. Wat je zelf in een game legt, kan de ervaring op een buitengewone manier versterken. Dat inzicht wint aan terrein bij gamebouwers.”

Remembering probeert wat Daydream en Laka ook proberen: de speler tijdens het spel tot zelfreflectie te verleiden. ‘Speel het spel zo eerlijk mogelijk’ vraagt Laka bijvoorbeeld bij de introductie – anders heeft spelen geen zin.

Videogaming wordt dus persoonlijker, maar hoe benoem je die beweging? Smit: „Intern hebben we Remembering weleens een ‘zen-game’ genoemd, maar dat voelde toch niet goed. Wij kwamen uit op ‘een poëtisch spel’, omdat ook bij poëzie de waarde en betekenis van een gedicht zich tussen de regels ophouden.”

„Het is gemakkelijker te benoemen wat dit soort games niet zijn”, vult Derk de Geus van de Haagse Paladin Studio’s aan. Hun spel Laka mag je best een ‘boeddhistisch spel’ noemen maar „het is geen New Age-game, geen cursus mindfullness of een inleiding op een religie”.

De opdracht voor het spel kwam van Ciran, een instelling voor revalidatiezorg, dat zocht naar een manier om patiënten te helpen herstellen van aanhoudende pijn of vermoeidheid. Acceptatie van symptomen en het opnieuw meedoen in de maatschappij zijn vaak een zware hobbel; meditatie en zelfinzicht helpen daarbij. De Geus: „Het spel is er om op een wijze manier met lastige situaties om te leren gaan. Je bouwt aan zelfinzicht door die situaties te ervaren, maar wel in een veilige omgeving.”

Terug naar Daydream, het spel met de headset. Hoewel dit van de voorbeelden het meest een ‘zengame’ is, doet ook hier die term het spel tekort. De game wordt aangeboden aan zowel wellnesscentra als tandartsen, omdat sommige patiënten wel wat stressvermindering kunnen gebruiken. Bouwer Jan Jonk, van de Utrechtse studio Dreams of Danu: „Wat wij maken is feitelijk een gevisualiseerde meditatietraining. Daar kun je op de werkvloer evengoed je voordeel mee doen als in een yogacentrum. En Daydream is ook gewoon een spelletje: concentreer je zo goed mogelijk en je wordt beloond.”

Ziet Jonk, bij alle verschillen tussen spellen, toch een trend aan zen-games om zich heen? „Steeds meer gamebouwers kijken bij zichzelf naar binnen: wat wil ik nou eigenlijk bijdragen? Met wat voor games groeien mijn kinderen straks op? Dat zijn persoonlijke vragen die we ons eerder niet stelden. De games die uit die vraag voortkomen zijn zeer divers. Maar het is niet zo gek dat verschillende bouwers nu tegelijkertijd op ‘rust’ en ‘sfeer’ uitkomen als ze aan een nieuwe game beginnen.”