Geen genoegen nemen met een gezapig burgerlijk leventje

Aan een toelichting op de keuzefilm Sisters/Sjostry (Sergej Bodrov jr., 2001) kwam deze zomergast niet eens toe. Ze had al fragmenten uit vijf andere, voortreffelijke Europese speelfilms geïntroduceerd, vaak gebaseerd op de realiteit. Het begon met de DDR-hit Die Legende von Paul und Paula (1973), ook Angela Merkels favoriet, en eindigde met een andere fantasie die „feiten vloeibaar maakt”: Buongiorno, notte (Marco Bellocchio, 2003) over de terroriste van de Rode Brigades die ervoor koos de ontvoerde Aldo Moro niet te doden.
Aan een toelichting op de keuzefilm Sisters/Sjostry (Sergej Bodrov jr., 2001) kwam deze zomergast niet eens toe. Ze had al fragmenten uit vijf andere, voortreffelijke Europese speelfilms geïntroduceerd, vaak gebaseerd op de realiteit. Het begon met de DDR-hit Die Legende von Paul und Paula (1973), ook Angela Merkels favoriet, en eindigde met een andere fantasie die „feiten vloeibaar maakt”: Buongiorno, notte (Marco Bellocchio, 2003) over de terroriste van de Rode Brigades die ervoor koos de ontvoerde Aldo Moro niet te doden.

Zo kan het dus ook: een voorbeeldig vertoog dat een visie op terrorisme in heden en verleden verbindt met een persoonlijk getint verhaal. Zoals vorig jaar Jolande Withuis met haar uitgesproken visie op oorlog en heldendom de show stal, zo pakte nu de jonge hoogleraar en spraakwaterval Beatrice de Graaf (37) iedereen in die bereid was naar haar te luisteren.

Dat zullen er minder geweest zijn dan bij Hans Teeuwen. Op Twitter zag je de televisiekijkers afhaken, omdat ze het te ingewikkeld vonden of het niet eens waren met haar religieuze perspectief. Maar wie bleef, gaf zich meestal gewonnen. Interviewer Wilfried de Jong diende vooral als aangever die de door zijn gesprekspartner bestreden mediaframes hardop bleef verwoorden. Hij kon zich niet goed verplaatsen in een christen die elke zondag de kerk bezoekt, en vroeg dus rare dingen. Of ze bereid zou zijn haar carrière op te geven om ouderling in haar kerk te worden. Hoe vaak ze bad. En hoe gelovig ze was op een schaal van 0 tot 10.

Maar dat gaf De Graaf precies de gelegenheid om uit te leggen dat een seculiere samenleving als de onze niets begrijpt van mensen die zichzelf wegcijferen voor een hoger doel. Dat boezemt ons enorme angst in, precies wat de terroristen beogen.

Het eerste voorbeeld met door feitenonderzoek gestaafde weerlegging van vooroordelen, betrof het drama van haar geboortedorp Putten. Van de 660 door de Duitsers in 1944 als represaille weggevoerde mannen kwamen er maar 44 terug. Psychiater Dries van Dantzig zat met een groot aantal van die mannen in werkkamp Neuengamme en vertelde in 1977 aan Jan Roelands voor de VARA dat die boeren de schop gebruikten alsof ze thuis waren en door zo hard te werken hun doodvonnis tekenden.

De Graaf kan nu nog woest worden over die „randstedelijke arrogantie” en minachting voor calvinistische bewoners van de Veluwe: „Russen, Polen, Nederlanders of Fransen kwamen in gelijke mate om in de kampen. Er klopt dus niets van die opvatting.”

Ze deed er zelf onderzoek naar in de archieven, net als naar de betrokkenheid van Nederlanders, vaak vanuit de kerken, bij het Oost-Duitse regime. Zoals bij alles wat ze te berde brengt, worden de ideeën met feitelijke gegevens onderbouwd.

Die fascinatie voor terreur en geweld heeft te maken met het verhaal van Putten, maar ook met haar begrip voor mensen die zich niet neerleggen bij een gezapig, burgerlijk leventje, maar hun geloof in praktijk willen brengen. Sommige van haar vrienden werden zendeling.

Door te begrijpen hoe naar een identiteit zoekende jonge moslims bij de jihad belanden, kun je ook een betere tegenstrategie ontwikkelen. Dat is ook het antwoord op de „patstelling” tussen de roep om strenger optreden en die om bescherming van de privacy.

Bij het zien van een salafistische, Nederlandstalige clip, wil De Jong weten of de AIVD daar wel bovenop zit. De Graaf: „Dat mag ik hopen. Maar je zit nu meteen al in het frame dat dit tot terrorisme zou leiden.”

Als ze bij Pauw & Witteman zit, hoop je altijd dat De Graaf meer tijd krijgt om haar op kennis gebaseerde relativeringen nader uit te werken. Daar is dan geen tijd voor, en ook weinig belangstelling. Voor dat eerste probleem bood Zomergasten de ideale oplossing,