Opinie

Floor Rusman Bomen in het park

‘Het idee dat Big Brother NSA meeluistert, mailt, en faxt, maakt angstig. Maar er is misschien een manier om de Amerikaanse luistervinkjes in de luren te leggen. De NSA zoekt het telecommunicatienet af naar berichten met woorden als bom, raket of basis. Als nu iedere e-mailgebruiker tien van deze sleutelwoorden in de elektronische handtekening zet en bij elk bericht meestuurt, bezorgen wij de NSA op zijn minst een fors aantal overuren.’

Deze ingezonden brief stond niet vorige week, maar op 11 april 1998 in de Volkskrant. Er was toen grote ophef over het NSA-programma Echelon, dat al het Europese telefoon-, fax- en e-mailverkeer aftapte. Een soort Prism dus, maar dan kleinschaliger – internet werd toen nog maar net door de grote massa gebruikt. Het bestaan van Echelon werd in 1998 onthuld in een rapport van het Europees Parlement.

Tussen 1998 en 2001 werd er druk gedebatteerd over de bevoegdheden van de NSA en de uitruil tussen veiligheid en privacy. In september 2001 liepen de spanningen tussen het Europees Parlement en de Amerikaanse overheid op: de VS weigerden te praten over het geheime programma. Maar na de aanslagen van 11 september veranderde alles. Over Echelon hoorde je niemand meer, en zelfs de NSA verdween langzaam uit de berichtgeving.

Na de onthullingen van Snowden staat de NSA opnieuw, en sterker dan ooit, in de belangstelling. Maar wat is er nu precies nieuw aan dit programma? Misschien de schaal, maar niet het principe. De briefschrijver van 1998 wist al dat zijn e-mails niet privé waren.

Waarom is de verontwaardiging over de NSA na 2001 verdwenen? Een logische verklaring is de angst voor terrorisme en de daarmee samenhangende legitimering van de vergaande surveillance door inlichtingendiensten. Maar het lijkt er ook op dat een groot deel van het publiek simpelweg vergeten is dat de NSA bestaat.

We zijn gewend te reageren op incidenten. Wanneer zo’n incident – zoals de onthulling van een klokkenluider – uitblijft, vergeten we wat er eerder is gebeurd. Dit geldt uiteraard voor meer thema’s – neem bijvoorbeeld het vreemdelingenbeleid. Na Dolmatov, de Vluchtkerk en de hongerstakingen in detentiecentra was de verontwaardiging groot, maar nu is die weer grotendeels verdwenen. Als er over tien jaar nieuwe vervelende incidenten zijn, is er plaats voor verse verontwaardiging. Weer zal een probleem dat al decennia bestaat als nieuw en urgent worden ervaren.

Het mechanisme doet me denken aan een uitspraak van de filosoof George Berkeley: ‘Voor de zintuigen bestaat iets alleen als het waargenomen wordt; dus bestaan de bomen in het park alleen maar als er iemand is om ze waar te nemen.’ Voor ons is een fenomeen alleen reëel als erover wordt bericht. Dat wil niet zeggen dat het, als de media erover zwijgen, ophoudt te bestaan.

Floor Rusman is redacteur van nrc.next. Elke maandag schrijft ze op deze plek over de actualiteit.