Was deze kruimeldief al zoogdier, of niet?

De ranke Megaconus was een planteneter.
De ranke Megaconus was een planteneter. Illustratie April Isch

Wanneer leefde het eerste zoogdier? Was het in het midden van het Jura, zo’n 165 miljoen jaar geleden, zoals de meeste paleontologen denken? Of waren de eerste zoogdieren toch tijdgenoten van de eerste dino’s, zo’n 220 miljoen jaar geleden? Twee Chinees-Amerikaanse onderzoeksteams presenteerden deze week twee nieuwe fossielen van zoogdierachtigen, met tegenstrijdige conclusies (Nature, 8 augustus).

De evolutie van zoogdieren is een puzzel waarvan steeds meer stukjes op zijn plaats vallen. Het beeld dat vroege zoogdieren vooral in de schaduw van de dinosauriërs leefden en pas na hun uitsterven (65 miljoen jaar geleden) opbloeiden, is inmiddels achterhaald. Duidelijk is dat er in het Jura al een bonte club van zoogdieren rondklom, -zwom en -kroop.

Wat rest is de vraag hoe oud de zoogdieren als groep zijn. Zoogdieren zijn alle nakomelingen van de gemeenschappelijke voorouder van buideldieren, placentadieren en cloacadieren (zoals vogelbekdieren).

De ontdekkers van de twee nieuwe fossielen uit China beantwoorden die vraag verschillend. Beide fossielen zijn tussen de 160 en 165 miljoen jaar oud, beide behoren tot de Haramiyida. Deze zoogdierachtige dieren zijn vernoemd naar het Arabische woord voor oplichter, of kruimeldief: haramiya. Hamvraag is of Haramiyida authentieke zoogdieren waren, of slechts vroege verwanten. Omdat de oudste Haramiyida-fossielen 220 miljoen jaar oud zijn, heeft dat grote gevolgen voor ons oordeel van de ouderdom van zoogdieren als geheel.

Het eerste Haramiyida-fossiel komt van het team van Chang-Fu Zhou. Ze doopten het ranke plantenetertje Megaconus. Het tweede fossiel is beschreven door Xiaoting Zheng en collega’s. Zij noemden het boomklimmende dier Arboroharamiya.

Uit de analyse van Zheng rolt dat de Haramiyada zoogdieren waren, uit die van Zhou blijkt het tegendeel. In een begeleidend commentaar uiten twee paleontologen een voorzichtige voorkeur voor de interpretatie van Zhou. Megaconus had zijn gehoorbeentjes nog in zijn kaak zitten. Bij echte zoogdieren zijn die beentjes al opgeschoven naar het oor. Bij het fossiel van Zheng is onduidelijk waar de gehoorbeentjes precies zitten.