Opinie

Ellen de Bruin Goed voor de ziel

Is kapitalisme goed voor de ziel? Is het beter voor de ziel dan socialisme? Dat lijken belachelijke vragen – tot je bedenkt dat ze geïnspireerd zijn door het essay The Soul of Man Under Socialism (1891), waarin Oscar Wilde zijn utopische socialistische wereldbeeld uiteenzette.

In 2007, toen de kredietcrisis nét was begonnen, debatteerde de Australische socioloog Peter Saunders over deze zielsvragen met zijn landgenoot Clive Hamilton, schrijver van onder meer kritische boeken over overconsumptie. Saunders verloor het debat en publiceerde vervolgens een essay over zijn visie: Why Capitalism Is Good For the Soul. Die titel klinkt bijna als een vloek, als iets wat je eigenlijk niet mag zeggen, en zo lekker tintelt het hele essay. Ik heb het nog regelmatig herlezen, maar naarmate de crisis vorderde vroeg ik me steeds vaker af: was hij niet gaan denken ‘ik heb me toch vergist in dat hele kapitalisme’?

Maar nee, mailt Saunders desgevraagd, zijn essay staat nog steeds. Kapitalisme heeft geen romantische aantrekkingskracht, schrijft hij, geen gemeenschappelijke vijand om te bevechten. Het inspireert niet. Maar het heeft wel de armoede wereldwijd teruggebracht, ons leven verlengd en voor meer vrije tijd gezorgd dan mensen ooit gehad hebben. Socialistische maatschappijen zijn daar nooit in geslaagd – er vluchten nooit mensen van Zuid naar Noord-Korea.

En is het dan nu niet genoeg, zijn we niet te materialistisch geworden? Ach, zegt Saunders, als je mensen vraagt wannéér die hele kapitalistische machine moet worden stopgezet, zeggen ze altijd: nú. Ze willen wel de voordeeltjes van het kapitalisme tot nu toe – comfortabele huizen, goede opleidingen, goedkope vluchten – maar ze ontzeggen toekomstige generaties toekomstige extra voordelen. Het doet denken aan wat schrijver Douglas Adams ooit zei: wat voor je 15de is uitgevonden is normaal, wat tussen je 15de en 35ste wordt uitgevonden is nieuw en spannend, wat daarna wordt uitgevonden is tegennatuurlijk en moet verboden worden.

Natuurlijk, zegt Saunders, moeten er regels zijn, en kun je kiezen ‘hoeveel verzorgingsstaat’ je wilt, al heeft het kapitalisme dus al meer tegen armoede gedaan dan het socialisme. Bovendien praat je dan over verschillende manieren om kapitalisme te organiseren, niet over alternatieven voor kapitalisme.

Saunders beredeneert ook waarom sommige intellectuelen tegen kapitalisme zijn: intellectuelen verdienen minder dan handelaren, uit woede daarover schrijven ze er boeken tegen – én kapitalisme beledigt hun intellect. Dat een systeem dat niet gepland is, niet geleid wordt en door niemand begrepen wordt wérkt, geeft intelligente mensen die de samenleving goed willen inrichten een overbodig gevoel. Hun hoefde niks gevraagd te worden.

De ironie is: als je Saunders’ essay leest (http://nrch.nl/zv4), kun je je haast niet voorstellen dat Oscar Wilde het ermee oneens zou zijn geweest.

Deze vakantieperiode vervangen Ellen de Bruin en Freek Schravesande de vaste columnisten Margriet Oostveen en Arjen van Veelen.