De fladderde door de lucht met een onopvallend brein Archaeopteryx

Hoewel Nederland met gevechtstroepen uitrukt, is Mali géén vechtmissie, benadrukten de ministers.
Hoewel Nederland met gevechtstroepen uitrukt, is Mali géén vechtmissie, benadrukten de ministers. Foto AFP

redacteur biologie

De oervogel Archaeopteryx had een tamelijk normaal dinobrein. Hij is een van de oudste voorouders van de moderne vogels, en had gevederde vleugels waarmee hij waarschijnlijk echt kon vliegen. Maar zijn brein is onopvallend: even groot als van dino’s met veren die aan Archaeopteryx verwant zijn.

Dat blijkt uit metingen die vorige week zijn gepubliceerd in tijdschrift Nature. De Amerikaanse auteurs stellen daarmee niet het vliegvermogen van de oervogel ter discussie, integendeel. Ze denken juist dat de verwanten van Archaeopteryx, waarvan er verscheidene ook vleugels hadden, ook genoeg hersenen hadden om te vliegen.

Archaeopteryx was zo groot als een kraai en leefde 150 miljoen jaar geleden. Het dier stond een eeuw lang te boek als de oudste vogel. (Juist dit voorjaar lijkt hij verslagen door Aurornis xui, 160 miljoen jaar oud.)

Maar dit Amerikaanse onderzoek, onder leiding van paleontoloog Amy Balanoff uit New York, vergelijkt Archeopteryx juist met zijn minder naaste familieleden, die op hun achterpoten liepen en die vaak veren hadden. Ze staan bekend als de raptors.

Hoe vogelachtig waren zij? Dat is een lopende discussie onder paleontologen. Sommige zijn zo groot (een meter of zes) dat het moeilijk voor te stellen is dat ze de lucht in kwamen, maar andere waren er uitstekend voor toegerust. Denk aan Microraptor: zo groot als een fazant, met vleugels vóór en gevederde poten achter.

Balanoff en collega’s opperen nu dat alle Deinonychosauria (raptors die het nauwst aan de oervogels verwant zijn) in ieder geval de ‘neurologische vermogens’ hadden om te vliegen. Dat concluderen ze uit schedelmetingen van drie fossielen. Dat versterkt het vermoeden dat dieren als Microraptor inderdaad vlogen. Het is mogelijk dat de grotere hersenen van die groep in één keer zijn ontstaan, tegelijk met die van de voorouders van Archaeopteryx.

Negen jaar geleden waren de hersenen van Archaeopteryx nog betiteld als bijzonder: kleiner dan vogels, maar groter dan vogelachtige dino’s. Dat klopt dus niet, zegt Balanoff. Ze vond dat zelfs dino’s die nóg minder verwant aan vogels zijn (de Oviraptosauria) ook al vergrote hersenen hadden.