Families klem in het extremisme

Voor de vakantiekoffer kiest Michel Krielaars romans waarin de extremistische ideologieën van de 20ste eeuw een grote rol spelen.

Antonio Pennacchi: Het Mussolinikanaal. Vertaald door Mieke Geuzebroek en Pietha de Voogd. De Bezige Bij, 518 blz. € 15,-

In zijn met de Premio Strega bekroonde familiekroniek Het Mussolinikanaal geeft Antonio Pennacchi een indringend beeld van het Italiaanse platteland onder het fascistische regime. Een familie van arme pachtboeren, teleurgesteld in de niet gerealiseerde beloften van het socialisme, sluit zich aan bij de fascistische beweging, zonder daar echt in te geloven. Als ze Noord-Italië verruilen voor een voormalig moerasgebied ten zuiden van Rome, dat wordt drooggelegd voor het graven van een zeekanaal, verandert hun treurige leven ten goede. Met veel overtuigingskracht schetst Pennacchio hun keuze voor het fascisme. Maar tegelijkertijd zet hij Mussolini neer als een theatrale figuur, om wiens grilligheid je alleen maar kunt lachen. Zijn vazallen zijn, zoals bij alle dictators, zielige meelopers en ja-knikkers.

Eugen Ruge: In tijden van afnemend licht. Vertaald door José Rijnaarts. De Geus, 310 blz. € 15,-

Over de andere kant van het ideologisch front, dat van het communisme, heeft Eugen Ruge een eveneens bekroonde familiekroniek geschreven: In tijden van afnemend licht. Centraal staat hier de ondergang van de DDR in 1989 en het afbrokkelende geloof van haar onderdanen. Het verhaal wordt vanuit verschillende invalshoeken en tijdperken verteld en in verschillende stijlen beschreven. Op het eerste gezicht draait alles om de 90ste verjaardag van de dementerende, doch starre communist Wilhelm.

Ruge is er op briljante manier in geslaagd de geschiedenis van de DDR inzichtelijk te maken aan de hand van de lotgevallen van één familie, die sterk op de zijne lijkt – zijn vader was een beroemde Duitse communist, die in 1933 met zijn familieleden naar de Sovjet-Unie vluchtte en daar in de goelag belandde.

Jirí Weil: Leven met de ster. Vertaald door Kees Mercks. Van Gennep, 264 blz. € 12,50

Van het communisme naar het nationaal-socialisme is het een kleine stap. Beide ideologieën hebben miljoenen onschuldige slachtoffers gemaakt, in naam van een betere wereld. In de beklemmende roman Leven met de ster (1949) van de Tsjechische schrijver Jirí Weil woont de Joodse ex-bankbediende Josef Roubícek met zijn poes op een armzalige zolderkamer in het door de nazi’s bezette Praag. Door niet op te vallen probeert hij te overleven. Zelfs als het leven in de Tsjechische hoofdstad steeds grimmiger wordt en de nazi’s de val steeds meer dicht laten klappen, denkt hij dat gehoorzaamheid aan de Duitse verordeningen de beste manier van overleven is. Totdat het te laat is. Het maakt het boek razend actueel, nu er in Nederland een nieuwe historikerstreit woedt over wat Joden en niet-Joden wisten van de systematische uitroeiing van de Joden. Philip Roth noemde het boek „zonder enige twijfel de meest indrukwekkende roman over het lot van de Joden tijdens de nazibezetting die ik ooit onder ogen heb gekregen”. Het is iets wat je na lezing alleen maar kunt onderschrijven.

Stefan Zweig: Ongeduld. Vertaald door Janneke van der Meulen. LJ Veen, 432 blz. € 15,-

Om te weten hoe die extremistische ideologieën zoveel invloed hebben weten te krijgen, kun je eigenlijk niet om het Habsburgse keizerrijk heen. Een goede introductie daartoe is de Oostenrijkse schrijver Stefan Zweig, die in 1941 zelfmoord pleegde toen de nazi’s aan winnende hand leken. Ongeduld (de Duitse titel Ungeduld des Herzens klinkt veel sentimenteler) speelt zich af aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog. Het geeft een haarscherp beeld van een glamoureuze schijnwereld. Zweig doet dat aan de hand van twee milieus: dat van het monotone leven van een officier in een regiment en dat van een rijke familie die een kasteel bewoont. Beide werelden blijken uiteindelijk even broos te zijn. Als je door de mazen van het wat clichématige liefdesverhaal tussen een jonge officier en een verlamde kasteeldochter heen kijkt, krijg je een wereld voorgeschoteld waarin ondergang en verderf onvermijdelijk zijn. Het kon niet anders dan slecht eindigen.