Huysvrou Saskia als model

Het Amsterdam Museum mag twee jaar lang een Rembrandt lenen van The National Gallery of Art in Washington, een portret van zijn vrouw Saskia.

Rembrandt van Rijn, Saskia van Uylenburgh (ca. 1634/35-1640).
Rembrandt van Rijn, Saskia van Uylenburgh (ca. 1634/35-1640). Collectie The National Gallery of Art, Washington

Ze is morgen ‘jarig’. Saskia van Uylenburgh, de echtgenote van Rembrandt. Op 2 augustus, de dag waarop ze is gedoopt, presenteert het Amsterdam Museum een nog nooit in Nederland tentoongesteld portret dat de 17de-eeuwse meesterschilder van haar maakte. Het museum heeft het voor twee jaar geleend van The National Gallery of Art in Washington. Mensen die morgen jarig zijn, krijgen op vertoon van een identiteitsbewijs gratis toegang.

Saskia van Uylenburgh (1612-1642) was het nichtje van de Amsterdamse kunsthandelaar Hendrick Uylenburgh, voor wie Rembrandt werkte en bij wie de schilder inwoonde. Ze was 21 jaar toen ze als wees uit Leeuwarden naar Amsterdam kwam.

Al snel na hun kennismaking, in 1633, gingen ze in ondertrouw. „Rembrandt tekende in die begintijd haar portret, waaronder hij ‘myn huysvrou’ schreef”, vertelt Norbert Middelkoop, conservator schilderijen, tekeningen en prenten bij het Amsterdam Museum. „Hij gebruikte haar later ook vaak als model voor schilderijen, om aan zijn klanten te laten zien waartoe hij artistiek in staat was. Voor dit portret deed hij haar een sluier over het hoofd, zodat ze er wat oosters uitziet. Op die manier kon hij de stofuitdrukking goed laten zien en de effecten die hij wist te bereiken met lichtval.”

Wanneer Rembrandt het schilderij heeft gemaakt, is niet precies te zeggen. Arthur Wheelock, conservator van The National Gallery of Art, gaat ervan uit dat Rembrandt er in 1634 of 1635 aan begon, kort nadat hij met Saskia was getrouwd, en dat hij het portret pas tegen 1640 voltooide. Wheelock leidt dat af uit verschillen in penseelvoering op het schilderij. De sluier is gedetailleerder geschilderd dan het gezicht.

Maar de Nederlandse Rembrandt-deskundige Ernst van de Wetering denkt dat de schilder het werk in één keer maakte, omstreeks 1640. Hij leidt dat af uit het paneel van populierenhout waarop het is geschilderd. Voor zover bekend gebruikte hij dat alleen tussen 1639 en 1641. Volgens Van de Wetering schilderde Rembrandt de sluier opzettelijk gedetailleerder dan het hoofd. „Hij liet daarmee zien hoe je details kunt uitlichten door erop scherp te stellen”, zegt Middelkoop, die het met Van de Wetering eens is.

Het schilderij werd in 1894 in Parijs gekocht door de Amerikaanse zakenman en kunstverzamelaar Peter Widener, wiens verzameling ten grondslag ligt aan The National Gallery of Art in Washington. Zijn zoon schonk zijn collectie in 1942 aan het museum. Daar hangt Saskia van Uylenburgh normaliter in een zaal die gewijd is aan Rembrandt, van wie het museum zo’n twintig werken bezit. „Het is heel bijzonder dat wij het twee jaar lang in bruikleen krijgen”, zegt Paul Spies, directeur van het Amsterdam Museum. „Dat hebben wij te danken aan een regentenstuk van Bartholomeus van der Helst uit onze collectie, dat zij sinds vorig jaar voor een periode van vijf jaar van ons in bruikleen hebben.”

Arm was Saskia niet: als dochter van de burgemeester van Leeuwarden had ze een flink vermogen geërfd. Dat leidde tot problemen: haar familie klaagde dat zij en Rembrandt de erfenis verkwistten. Rembrandt stelde als verdediging dat hij en zijn vrouw „ex superabundanti [in overvloed] begoedigd” waren. De aankoop van een duur huis was als het ware het bewijs van hun welstand. Het echtpaar kreeg vier kinderen, van wie alleen de jongste, Titus, overleefde. In 1642 overleed Saskia, op 29-jarige leeftijd, vermoedelijk aan tuberculose.