Column

De grootste boeven dragen een pak

Goede kans dat Nederlands grootste criminelen NRC lezen. Niet vanwege de leuke columns, maar gewoon, omdat ze goed opgeleid zijn en een goede baan hebben. Ik heb het hier niet over voltijds criminelen à la Klaas Bruinsma. Die houden de firma Misdaad draaiende, met hooguit een legaal buitenkantje om de zaak te verbloemen. De NRC-lezende dames en heren werken bij een volledig legaal bedrijf dat tegelijk de boel oplicht, zowel de klant als de fiscus. Maar ieder levend mens, dier of plant dat door regels wordt beschermd, is een mogelijk doelwit. Als het maar geld oplevert.

Deze criminaliteit heeft niets met een ongelukkige jeugd of verkeerde genen te maken, maar alles met het benutten van grote, zeer grote criminele kansen. Stelt u zich voor: u heeft de macht over duizenden werknemers en honderdduizenden klanten. De handhaving is afgeleid door inbrekers, autodieven en lastige jongeren. Vergunningen zijn zo geregeld, de inspectie komt volgend jaar weer langs voor een goed gesprek. En iedereen werkt zo lekker mee, de advocaat, de accountant, sterker, zij komen met nog slimmere ideeën om zo profijtelijk mogelijk de wet te breken. U heeft vrij spel!

Om de grootste criminelen op te sporen moeten we op zoek naar de duurste kantoren, die van accountants bijvoorbeeld. Frauderen met de boekhouding is voor hen wat een laptoptas is voor een straatdief. De top van de ijsberg die financiële fraude heet, heeft het nieuws gehaald; naar wat onder water zit, kunnen we slechts gissen. Vorige week hoorde ik een schatting tijdens een bijeenkomst van economen in het Amerikaanse Cambridge. De ondergang van Arthur Andersen was voor hen een leerzaam moment. Het vermaarde accountantskantoor – een van de zogenoemde Big Five – ging twaalf jaar geleden ten onder in het Enron-schandaal in de VS. Veel bedrijven moesten op zoek naar een andere accountant. De incestueuze relatie tussen beide werd daardoor even doorbroken. Plotseling kwam er een reeks boekhoudschandalen naar buiten, omdat de nieuwe accountants voor de zekerheid oude lijken uit de kast wilden halen. Soms gebeurde er ook niks, omdat dezelfde accountants simpelweg KPMG in plaats van Arthur Andersen boven hun brieven zetten. Op basis van deze schok berekenden de auteurs dat financiële fraude normaliter in 75 procent van de gevallen onbekend blijft. Daar kunnen dus die mooie kantoren mee worden gebouwd. De auteurs berekenden ook dat 15 procent van alle grote Amerikaanse ondernemingen op enig moment financiële fraude pleegt. Dit cijfer is alleen gebaseerd op de fraude die de nieuwe accountants konden traceren en de moeite waard vonden om naar buiten te brengen, plus de al bekende fraude. Het werkelijke percentage boekhoudfraudeurs ligt dus hoger.

Vergeleken met de boeven in pak zijn inbrekers en overvallers maar zielige amateurs. De gewone criminelen missen simpelweg de opleiding en het netwerk voor het echte grote geld. Dat is pas ongelijkheid van kansen.

Ben Vollaard is misdaadeconoom aan de Universiteit van Tilburg. Hij vervangt deze zomer economiecolumnist Maarten Schinkel.