Bliksemkunst met 400 stalen palen

De Amerikaanse kunstenaar Walter De Maria was een van de pioniers van Land Art. Zijn kunst wedijverde en speelde met de elementen.

‘The Lightning Field’, het bekendste landschapswerk van Walter De Maria in de woestijn van New Mexico

Het is misschien wel het mooiste kunstwerk dat in New York te vinden is. Tussen de chique winkelpanden in Soho bevindt zich een loft waarvan de hele eerste verdieping volgestort is met aarde. Als je er aanbelt, en de trap naar boven neemt, stuit je op een zee van ruim honderd ton zwarte grond, 56 centimeter hoog, uitgespreid over een oppervlakte van 335 vierkante meter. De ruimte ruikt naar bos, de ramen zijn beslagen van het vocht. Meestal ben je er helemaal alleen.

The New York Earth Room van de Amerikaanse kunstenaar Walter De Maria bestaat al sinds 1977, toen Soho nog een kunstenaarswijk was en de vierkante meters er goedkoop waren. Het kunstwerk wordt sindsdien onderhouden door de Dia Art Foundation. Het is een geruststellende gedachte dat nu de maker ervan overleden is, het kunstwerk voor de eeuwigheid bewaard zal blijven, ook al zijn de prijzen van onroerend goed sindsdien exponentieel gestegen. Earth Room is een oase van rust in een drukke metropool, een belangeloos beeld te midden van de duurste winkels van de stad.

Walter De Maria, die donderdag na een hartstilstand overleed, was een van de pioniers van Land Art, de beweging van kunstenaars die eind jaren zestig musea de rug toekeerden en beelden gingen maken in de vrije natuur. In 1968 trok De Maria diep de Mojave in om te tekenen in het woestijnzand. Met witte kalk schilderde hij kilometerslange lijnen voor zijn eerste landschapskunstwerk Mile Long Drawing, om zo de grootsheid van het Amerikaanse landschap te benadrukken. De Maria wilde kunst maken die de strijd aanging met de elementen, kunst die vervolmaakt werd door een zonsondergang of een onweersbui.

Zijn bekendste werk, The Lighting Field, bouwde de kunstenaar in 1977 op een van de meest afgelegen plekken in Amerika: een door bergen omringd dal in de woestijn van New Mexico. In een gebied van precies één kilometer bij één mijl liet hij 400 tot meer dan 8 meter hoge roestvrijstalen palen plaatsen in een raster, als een reusachtig spijkerbed. Het is de ideale plek om de bliksem in te zien slaan. Bezoekers die het kunstwerk willen bezichtigen – maximaal zes per keer - zijn verplicht er de nacht in een blokhut door te brengen. Want alleen door langdurig kijken, zo vond De Maria, kan je het kunstwerk op zijn ware merites beoordelen. Dan zie je de schaduwen van de palen langer worden in de avondzon, of het staal opgloeien tijdens een zonsopkomst. „Isolement is de essentie van Land Art”, zei hij.

Zijn beeldtaal was die van het minimalisme, maar dan uitgevoerd op megaformaat. Voor de Documenta in Kassel maakte hij in 1977 het werk The Vertical Earth Kilometer: een koperen staaf van een kilometer lang en vijf centimeter doorsnede die op het plein voor het Fridericianum rechtop de grond in geslagen werd. Alleen het topje, iets groter dan een munt, is daar nu nog te zien. De rest van het kunstwerk liet De Maria over aan de verbeelding van de beschouwer. Een vergelijkbaar werk, The Broken Kilometer uit 1977, is ook nog permanent te zien. Het bestaat uit dezelfde koperen staaf, maar dan opgedeeld in 500 roedes van twee meter, kaarsrecht neergelegd in een loft in Soho, om de hoek van The Earth Room.

Walter Joseph De Maria werd in 1935 geboren in het Californische Albany, waar zijn ouders een restaurant runden. Hij was een verlegen kind, dat pianolessen volgde en drumles nam. Tussen 1953 en 1959 studeerde hij geschiedenis en schilderkunst aan de Universiteit van Californië in Berkeley. In 1960 verhuisde hij naar New York, waar hij happenings organiseerde en korte tijd een galerie runde. Ook was hij actief als drummer in jazz- en rockbands, waaronder The Primitives, de groep die later zou uitgroeien tot de Velvet Underground. Maar als kunstenaar verkoos hij een leven buiten de spotlights. Hij gaf zelden interviews en liet zich niet graag fotograferen.

Door een galerie vol aarde te storten – in 1968 had hij een eerdere versie van The Earth Room gemaakt in de Heiner Friedrich Galerie in München – stelde De Maria vraagtekens bij het nut van kunstruimtes. En door reusachtige beeldhouwwerken te maken die vergroeid waren met de plek waarvoor ze bestemd waren, ging hij in tegen het idee dat kunstwerken verhandelbaar moeten zijn.

In 1969 was De Maria een van de kunstenaars die deelnam aan Harald Szeemanns baanbrekende tentoonstelling When Attitude Becomes Form in de Kunsthalle Bern. Samen met kunstenaars als Joseph Beuys, Dennis Oppenheim, Jan Dibbets en Marinus Boezem liet De Maria zien dat het idee van een museum als tempel voor hoge kunst waar schilderijen aan de muur hangen en beelden op sokkels staan, volledig achterhaald was. De Maria zelf was aanwezig door middel van een zwarte telefoon en de tekst: „Als deze telefoon gaat, mag u hem opnemen. Walter De Maria is aan de lijn en wil graag met u praten.” De kunstenaar belde zes keer, maar niemand nam op.

In de Prada Foundation in Venetië is deze zomer een remake van die legendarische tentoonstelling te zien. Uit het succes van die show blijkt dat het conceptuele gedachtegoed van Walter De Maria nog altijd actueel is en een inspiratiebron voor veel jonge kunstenaars. Elders in Venetië, in de Arsenale, sluit de hoofdtentoonstelling van de Biënnale dit jaar af met De Maria’s Apollo’s Ectasy (1990), een installatie van twintig diagonaal gerangschikte koperen buizen, uit de collectie van het Stedelijk Museum. Het is een fantastisch slotakkoord en eerbetoon aan een bescheiden kunstenaar die met grootse gebaren de beeldende kunst in de tweede helft van de twintigste eeuw voorgoed veranderd heeft.