Straatsburg : rechten Chodorkovski geschonden

De eerste strafzaak tegen de leiding van Yukos was geen ‘politiek proces’. Maar de mensenrechten van Chodorkovski zijn wel degelijk geschonden.

Amsterdam. - Het belastingfraudeproces tegen de Russische dissidente oligarch Michail Chodorkovski en zijn zakenpartner Platon Lebedev was deels politiek gemotiveerd maar volgens het Europese Hof voor de Mensenrechten niet van begin tot eind een puur politiek proces.

Ook de procesvoering zelf was op punten „oneerlijk” maar daarmee in zijn geheel nog geen schending het recht op een eerlijk proces, zo heeft het Hof in Straatsburg gisteren bepaald in een procedure die Chodorkovski en Lebedev tegen de Russische staat hadden aangespannen.

De uitspraak is belangrijk, omdat de zaak-Chodorkovski illustreert hoe president Poetin het juridische apparaat gebruikt om tegenstanders te neutraliseren. Chodorkovski, die in 2003 werd gearresteerd, is sindsdien het symbool van een autoritair systeem waarin zakenlieden, op straffe van onteigening, naar het pijpen van het Kremlin moeten dansen.

Volgens het Hof is er inderdaad „indirect bewijs om de zaak op het eerste gezicht als een politiek gemotiveerde vervolging” te zien. Sommige overheidsfunctionarissen hadden „eigen redenen” om de strafzaak door te zetten. Maar ook al was er sprake van „onjuiste motieven”, de belastingzaak zelf had een serieuze en „stevige kern”, aldus het Hof.

Met dit oordeel is de principiële klacht van de ex-baas van Yukos, het door de Russische staat ontmantelde en genaaste olieconcern, overigens nog lang niet definitief afgewikkeld. Het is zeer goed denkbaar dat het Europese Hof een tweede strafzaak in Rusland tegen het duo later wel als politiek proces zal diskwalificeren.

In zijn meerduidige uitspraak van gisteren meldt het Hof namelijk nadrukkelijk dat het zich nog buigt over het politieke karakter van een tweede proces waarin de twee Yukos-mannen in 2010, kort voor hun vrijlating na de eerste veroordeling, nog eens extra werden gestraft. Wegens diefstal en witwassen kregen ze toen 14 jaar. Dit tweede vonnis wekte de indruk dat Chodorkovski via een keten van strafzaken eindeloos gevangen moet blijven. Het stuitte daarom zowel buiten als binnen Rusland op meer kritiek dan het eerste vonnis. In een reactie op het oordeel in Straatsburg zei jurist Kirill Kabanov, die als lid van de ‘presidentiële raad voor de mensenrechten’ toegang heeft tot Poetin, dat zijn vraagtekens bij het tweede proces tegen Chodorkovski nu groter zijn geworden.

Dat weerhoudt de Russische federale recherche er niet van om nog een derde strafzaak tegen Chodorkovski in voorbereiding te nemen, zodat hij voor de presidentsverkiezingen van 2018 niet op vrije voeten kan komen. De vraag is of dit Onderzoekscomité daarmee ongestoord kan doorgaan.

Over verschillende deelaspecten van het eerste proces oordeelde het Hof gisteren wel eenduidig. De wijze waarop beiden in de rechtzaal werden behandeld – zo werden ze opgesloten in een kooi – was vernederend. Hetzelfde geldt voor de beperkingen in hun omgang met de advocaten. Dat ze niet vertrouwelijk konden praten of corresponderen met hun raadslieden was een schending van het verdrag. Idem dito voor de omstandigheden waaronder de twee gevangen zitten. Hun lange voorarrest en latere detentie in werkkampen in het verre Oosten van Siberië of het hoge Noorden van Karelië zijn een inbreuk op het recht op „familiebanden en sociale relaties”. Ook de Russische rechter in het 7-koppige Hof onderschreef dit negatieve oordeel.

De naasten van Chodorkovski reageerde teleurgesteld op de uitspraak. Zijn moeder verweet de rechters in Straatsburg „lafheid”. „Alleen een dove blinde kan de politieke motieven niet zien”, zei ze. Zijn advocaten zagen daarentegen juist nieuwe kansen. Volgens hen noopt het oordeel over de procesgang tot herziening van het vonnis in de eerste belastingfraudezaak. Ook het ministerie van Justitie deelt die mening, al denkt het dat het vonnis slechts op detailpunten moet worden aangepast.