‘Deze meneer gaat uw financiën doen. Vindt u dat een goed plan?’

Door de crisis krijgen steeds meer mensen van de rechter een financiële bewindvoerder toegewezen. De vergrijzing is een andere belangrijke oorzaak. „Ook als ze niet dementeren, kunnen oude mensen hun administratie vaak niet meer aan.”

Illustraties Sebe Emmelot

„Dus uw vrouw is overleden”, zegt de kantonrechter vriendelijk tegen de man voor hem. „Ja”, zegt hij. „En zij deed de financiën”, vervolgt de rechter. „Ja.” Er klinkt een snik. „En er zijn schulden.” „Ja!”, zegt de man huilend. „Ik deed alles in goed vertrouwen. Ik heb me er nooit mee bemoeid.” „De bedoeling is dat die mevrouw u gaat helpen”, sust de rechter. Hij wijst op de bewindvoerder die meegekomen is, een vrouw van middelbare leeftijd. Ze vertelt dat de schulden ongeveer 12.000 euro bedragen. De rechter, troostend: „Van mij uit gezien zit u aan de lage kant.” De man: „Voor mij is het een heel bedrag.” Zijn dochter aait hem over de schokkende rug.

Het is donderdagochtend. In krap drie uur behandelt de Utrechtse kantonrechter elf ‘bewindzaken’. Daarbij verzoekt iemand hemzelf of een familielid de zeggenschap over zijn financiën te ontnemen en die over te dragen aan een bewindvoerder. Dat kan een familielid of vriend zijn, of iemand die bewindvoerder van beroep is. De rechter toetst in ongeveer 15 minuten de noodzaak voor de maatregel, die is bedoeld als bescherming, en bekijkt of degene die hem krijgt opgelegd overziet wat het inhoudt.

De afgelopen acht jaar is het aantal bewindzaken meer dan verdrievoudigd, blijkt uit cijfers van de Raad voor de Rechtspraak. Dat geldt ook voor de nog ingrijpender curatele zaken. Iemand die onder curatele wordt gesteld komt met naam en toenaam in een openbaar register. Eventuele aankopen kunnen door de curator worden teruggedraaid.

Curatele is wel zeldzamer dan bewind. Afgelopen jaar kregen rechters 41.100 verzoeken om bewindvoering, en 3.500 om curatele.

Vorige maand sloegen de gemeenten alarm over het sterk toegenomen aantal mensen met een bewindvoerder – want dat kost gemeenten geld. De wettelijke vergoeding voor een professionele bewindvoerder, ongeveer 1.200 euro per jaar, kan voor mensen met lage inkomens uit de bijzondere bijstand worden betaald. Dit gebeurt zo vaak dat in sommige gemeenten nauwelijks geld overblijft voor armoedebeleid, zoals een bijdrage voor een nieuwe koelkast.

Uit onderzoek in opdracht van de NOS bleek dat Almere vorig jaar 55.000 euro per maand kwijt was aan bewindvoerders, Heerlen over heel 2012 zelfs meer dan een miljoen. Gemeenten betwijfelen of al die bewindvoerders noodzakelijk zijn, schreven zij in een brief aan de Tweede Kamer. Dat wordt nu onderzocht.

Een vrouw in vest en pantalon wandelt het rechtzaaltje in, ondersteund door haar verzorgster en haar accountant. Ze bekijkt haar bekertje met koffie. „Mooie schuimlaag”, zegt ze.

Haar man is al jaren dood. Familie heeft ze niet. De instelling waar ze woont heeft bij het Openbaar Ministerie een verzoek ingediend om haar accountant bewindvoerder te maken, omdat ze haar rekeningen niet meer betaalt.

Het saldo is hier niet het probleem; ze bezit 2,3 miljoen euro.

„Hoe is het met u?”, vraagt de rechter. Ze schuift in haar stoel. „Ik weet van niks. Ik wacht af wat er gaat gebeuren.” De rechter herhaalt de vraag. „Ja, ja! Ik bewonder het mooie gebouw.” De rechter zegt : „De bedoeling is dat die meneer uw financiën gaat doen. Vindt u dat een goed plan?” Zij, opgetogen: „Volgens mij moet je van alles genieten als de zon schijnt.”

De vergrijzing is naast ‘schulden’ de belangrijkste oorzaak van de stijging van het aantal bewindzaken, zegt kantonrechter Dirk de Loor, voorzitter van de Expertgroep Curatele, Bewind en Mentorschap van de Raad voor de Rechtspraak. Ook als ze niet dementeren, kunnen zeer oude mensen hun financiële administratie vaak niet meer aan. Een andere factor is dat banken en notarissen strikter zijn dan voorheen, om misbruik te voorkomen. Iemand die de financiën doet voor zijn inmiddels meerderjarige gehandicapte kind, krijgt steeds vaker te horen dat daar een beschikking van de kantonrechter voor nodig is. Directeur Sandra Caeyers van Obin, een organisatie voor bewindvoering en curatele, merkt op dat de maatschappij ook wel erg ingewikkeld is. „Mensen kunnen heel veel moeite hebben met het invullen van formulieren. Voor huurtoeslag moet je je ‘belastbaar inkomen’ invullen. Dat kan voor onze klanten al een groot probleem zijn. Hetzelfde geldt voor inloggen met DigiD.”

Iemand kan een bewindvoerder of curator krijgen als hij „door een lichamelijk of geestelijk gebrek” zijn zaken niet meer zelf kan regelen. Volgens een wetsvoorstel dat bij de Eerste Kamer ligt, kunnen per 1 januari 2014 ook ‘verkwisting’ en ‘problematische schulden’ een reden zijn. In de praktijk is dat nu al vaak het geval.

Een echtpaar komt het zittingzaaltje binnen. Ze hebben drie kinderen. Hun schuld bedraagt 22.000 euro. Voor schuldsanering komen ze niet meer in aanmerking; die hebben ze niet zo lang geleden al gehad. Daarna kwamen er toch weer oude rekeningen, vertelt de vrouw. Ze werd ziek, heeft vijf operaties ondergaan. „Heftig”, zegt de rechter. „Ik begrijp dat u een bewindvoerder wilt om te zorgen dat er wat rust komt.” De vrouw knikt. Ze lijkt ernaar te snakken.

De situatie van het echtpaar is zorgelijk, ook al hebben beiden werk en ook al krijgen ze een bewindvoerder. Die biedt namelijk geen bescherming tegen schuldeisers die beslag willen leggen op hun loon.

Dat is het grote misverstand over hun vak, zeggen bewindvoerders. „Mensen die geen recht meer hebben op schuldhulpverlening kloppen bij ons aan en denken dat wij dat voor hen gaan regelen”, zegt Sandra Caeyers. „Maar onze rol is het betalen van de vaste lasten en ervoor zorgen dat er geen nieuwe schulden meer ontstaan. Als dat goed gaat, proberen we mensen weer aan te melden bij de schuldhulpverlening. Maar het houdt een keer op. Als een bank al een keer 80.000 euro heeft kwijtgescholden, krijg ik ze niet zover dat ze dat nog een keer doen.”