Ter Borch en de Deventer elite

Gerard ter Borch, Portret Gisbert Cuper Historisch Museum Deventer

Rondom Ter Borch. Zeventiende-eeuwse schilderkunst in Deventer. Historisch Museum Deventer. T/m 27 oktober. Inl: 0570-693783, www.deventermusea.nl.

Bij een expositie met in de titel de combinatie van een beroemde kunstenaarsnaam en termen als ‘en zijn tijd’, of ‘rondom’, weet je ’t wel. Dat wordt meer tijdsbeeld en context dan werk van de meester zelf. Het is dan ook geen verrassing in de expositie ‘Rondom Ter Borch’ in het Historisch Museum Deventer slechts twee schilderijen van de hand van Gerard ter Borch aan te treffen. Het overige dertigtal getoonde werken stamt van andere zeventiende-eeuwse kunstenaars die, tegelijk met Ter Borch, en soms ook daarvoor of daarna, in Deventer hebben gewerkt.

Gerard ter Borch (1617-1681) werd pas vrij laat in zijn carrière een Deventer schilder: hij was geboren in Zwolle en legde in zijn jonge jaren een indrukwekkende reislust aan de dag. Hij ging eerst in de leer in Haarlem en bezocht daarna zijn oom die schilder in Engeland was. Gerard reisde naar Duitsland (waar hij zijn beroemde Ratificatie van de Vrede van Münster schilderde), Italië en Spanje. Pas in 1654 kwam hij naar Deventer. Dat de gevierde schilder zich er vestigde en er ook tot zijn dood in 1681 zou blijven, tekent het gunstige klimaat voor kunstenaars dat destijds moet hebben geheerst in de Hanzestad aan de IJssel.

Kennelijk was dat niet altijd zo geweest. Een generatie ouder dan Ter Borch was bijvoorbeeld Bartholomeus Breenbergh. Deze schilder was wel in Deventer geboren, maar wist kennelijk niet hoe snel hij er weg moest komen. Rond zijn twintigste vertrok hij naar Italië waar hij tien jaar bleef. Later, in Amsterdam, werd hij bekend als schilder van italianiserende landschappen. De expositie toont een fraai, landerig en zonovergoten herderstafereeltje bij de antieke tempel van Minerva Medica in Rome.

Ter Borch daarentegen had snel succes toen hij terugkeerde in Overijssel en maakte school met leerlingen als Caspar Netscher. Hij kreeg opdrachten van leden van de plaatselijke elite, onder wie Gisbert Cuper. Het in een ovale lijst gevatte portret van deze geleerde en burgemeester is typerend voor de levendige en gedetailleerde, maar toch vrij sobere stijl die Ter Borch in Deventer hanteerde. De schilder klom er zelfs op tot lid van het stadsbestuur waarvan hij in 1667 ook een groot groepsportret schilderde. De uit hout gesneden, vergulde lijst is misschien nog indrukwekkender dan het schilderij zelf: het reliëf wemelt van symbolen van goed en rechtvaardig bestuur, en verwijzingen naar de bloei van de handel, kunsten en wetenschap in de welvarende stad. Met de expositie viert het Historisch Museum in De Waag zijn honderdjarig jubileum. De met opheffing bedreigde instelling heeft in deze tentoonstelling de mogelijkheid aangegrepen om (naast minder dan een handvol bruiklenen van elders) de beste werken uit de eigen collectie nog eens in het zonnetje te zetten. Dat verklaart de aanwezigheid van de vier schitterende, caravaggesk realistische en dramatisch belichte schilderijen van Evangelisten van de hand van Hendrick ter Brugghen (1621). Deze Utrechtenaar had niets met Deventer van doen; de enige connectie van de topstukken met die stad is de schenking van de serie in 1707 door Hendricks zoon Richard.