Paus moet leegloop kerk Brazilië keren

Brazilië is het grootste katholieke land. Maar de leden van de pinkster- gemeentes hebben meer plezier. ‘Veel zwakke mensen lopen over.’

Dit houten kruis is sinds 1983 een symbool van de Wereldjongerendagen. Ook in Rio dragen jonge gelovigen het mee. Foto AP

Kleine groepjes vrolijke jongeren scharrelen door de Candelária kerk in hartje Rio de Janeiro, een van de belangrijkste katholieke kerken van de stad. Op hun felgekleurde T-shirts en bijpassende rugzakken staat een hart met een afbeelding van het befaamde Christusbeeld dat over Rio uitkijkt: het symbool van de Wereldjongerendagen deze week. De stad wemelt van de rugzakken. Er zijn nu al zeker een miljoen katholieke jongeren van over de hele wereld.

Luiza Cleide Lorang (63) kijkt er goedkeurend naar. Zij vindt het logisch dat paus Franciscus hier zijn eerste buitenlandse bezoek brengt. „We hebben hem nodig hier en hij weet dat”, zegt de gepensioneerde accountant, op een houten bankje in de kerk. Lorang doelt op het rap dalende aantal katholieken in Brazilië, nog steeds het grootste katholieke land ter wereld. Het aantal evangelisten – een verzamelnaam voor verschillende groepen protestanten – neemt juist sterk toe. „Niet zo gek”, fluistert de vrouw, die de ontwikkeling met lede ogen aanziet. „De katholieke kerk belooft verlossing aan het einde van je leven, de evangelisten beloven het onmiddellijk.” Ze schudt afkeurend haar hoofd. „Geen wonder dat zo veel zwakke mensen overlopen.” Het katholicisme staat onder druk in Brazilië. Het aantal katholieken is gedaald van 125 miljoen in 2000 naar 123 miljoen in 2010, maar in percentages is de daling veel groter: volgens een recente peiling van 74 naar 57 procent van de tweehonderd miljoen Brazilianen. In de deelstaat Rio de Janeiro daalde het aantal katholieken het hardst. Terwijl de katholieken hun traditionele kerkdiensten houden op een zondag, zijn er iedere dag duizenden plekken waar evangelisten samenkomen. Vooral de pinkstergemeenten zijn populair. Veel van hen zeggen dat er een directe relatie bestaat tussen financiële donaties en materiële welvaart. Op het oog zijn de missen bovendien feestelijke belevenissen: wuivend, zingend en soms zelfs schreeuwend leggen voorgangers contact tussen God en de gemeente. Katholieken kerken bieden aanhangers sacrale omgevingen met hun rijk aangeklede kerken, het gros van de pinkstergemeentes komt samen in kale ruimtes, door helwitte tl-buis verlicht. Toch slagen die pinkstergemeentes er beter in jongeren aan zich te binden. Om verdere leegloop tegen te gaan, nemen verschillende Braziliaanse katholieken stromingen daarom langzaam kenmerken over van de evangelisten. Zo is daar de Katholieke Charismatische Vernieuwing, een beweging die zich net als veel evangelische bewegingen richt op een persoonlijk geloof. In Brazilië is priester Marcelo Rossi het boegbeeld. In São Paulo opende hij vorig jaar de grootste kerk van het land, met plek voor honderdduizend mensen. Rossi gebruikt net als de pinkstervoorgangers veel muziek. Hij rapt, danst en zet (sociale) media in om zijn boodschap te verspreiden. Ook de gepensioneerde Luiza Cleide Lorang ervaart een ‘evangelisering’ van haar kerk, waar voorgangers oproepen tot meer en zichtbaardere emoties. En er is verandering. „Tegenwoordig laten wij ongetrouwde stellen toe. Die krijgen geen hostie, maar ze zijn wel onderdeel van de gemeenschap.” Een goede zaak, vindt de 63-jarige. „De kerk moet moderniseren. Dat doet de wereld toch ook?” Precies dat: het uitblijven van passende antwoorden op moderne vragen, is de grootste bedreiging voor de Katholieke Kerk, meent Silvia Fernandes, socioloog aan de Federale Rurale Universiteit in Rio. „De pinkstergemeentes kapen wel gelovigen weg, maar een groot deel houdt helemaal op met geloven. Daar heeft de katholieke kerk geen antwoord op.” Veel katholieken hopen dat paus Franciscus het tij kan keren. Franciscus pleit al langer voor een evangelistischer benadering, of in zijn eigen woorden, een kerk die „uit de sacristie komt, meer op straat.” De verwachtingen zijn hoog. Franciscus’ expliciete aandacht voor de armen spreekt tot de verbeelding. Als eerste paus van Latijns-Amerikaanse bodem heeft de Argentijn volgens Brazilianen bovendien meer begrip voor hun cultuur. Na Franciscus’ toer maandagavond door de stad, waar massa’s mensen hem toejuichten, wachtten enkele duizenden demonstranten in het centrum. Zij betogen al een maand tegen de uitgave van publiek geld aan het WK voetbal. Het kwam tot forse confrontaties met de politie. Het pausbezoek kost veertig miljoen euro aan overheidsgeld. Tussen de devote jongeren in de Candelária kerk springen twee Australische jongens in het oog. Ze vechten vriendschappelijk een robbertje. De 19-jarigen zijn net aangekomen en stuiteren van de energie. „Ik ben hier vooral om mensen uit andere landen te leren kennen”, zegt de een. „Natuurlijk is de religieuze ervaring bijzonder. Maar voor mij is dat niet het belangrijkste.”