‘Boetedoening leidt vaak tot nieuw leed’

Voor televisie gemaakt, maar goed genoeg voor de bioscoop: psychodrama Shokuzai van Kiyoshi Kurosawa. „Film kantelt de werkelijkheid.”

Trauma en schuldgevoel in Shokuzai.

Al meteen vanaf de eerste beelden weet je dat er iets mis zal gaan. Vijf schattige Japanse meisjes zijn aan het spelen. Eentje zal het niet overleven. Het vierenhalf uur durende Shokuzai van de Japanse regisseur Kiyoshi Kurosawa werd oorspronkelijk voor televisie gemaakt, kreeg voor het Filmfestival Venetië van vorig jaar een bioscoopversie, en komt zo ook in de Nederlandse bioscopen. Verteld in vijf hoofdstukken is het deels ‘whodunnit’ en deels psychologisch drama. Met die karakteristieke ‘unheimliche’ cameravoering die ook Kurosawa’s eerdere werk kenmerkt en waardoor alles een spookverhaal wordt. Zelfs de gewoonste dingen.

‘Shokuzai’ betekent boetedoening, wat voor soort boetedoening is het precies?

„Shokuzai is geen veelvoorkomend woord in Japan; het is een ingewikkeld karakter. Letterlijk betekent het inderdaad boete doen om je schuld uit te wassen, maar het is geen alledaagse schuld, meer een soort noodlotsidee. Iets waar mensen op een bepaald moment in hun leven mee worden opgezadeld en waar ze niet makkelijk vanaf kunnen komen.”

Wat sprak u aan in het oorspronkelijke boek van Kanae Minato?

„Het feit dat boetedoening ook een soort filosofisch concept is. De moord op Emili is de concrete aanleiding, en een deel van Shokuzai heeft dan ook een misdaadplot. Maar de vier jonge vrouwen worden vijftien jaar later niet alleen nog steeds geplaagd door die herinneringen, er zijn ook andere onverwerkte dingen die tot uitbarsting komen. Ieder voor zich denkt misschien boete te hebben gedaan, maar de vraag is of dat iets oplost.”

Het lijkt wel alsof de moeder van Emili een soort vloek over die vier meisjes heeft uitgesproken.

„De moeder zadelt hen op met een verantwoordelijkheid of een plicht die ook jaren later nog een rol kan spelen. Dat plichtsbesef, ‘kiri’, is een veelvoorkomend thema in de Japanse filmgeschiedenis. Moet je je plicht volgen of je individuele gevoelens een kans geven?”

Is hun grote conflict dat ze door het volgen van hun plicht in een rol worden gedrongen en zich niet volledig als vrouw kunnen ontwikkelen?

,,In het boek zit het nog sterker. Allevier zijn ze seksueel gefrustreerd en hebben ze een gewelddadige geschiedenis met een man. Ze willen hun zonden wegwassen, maar brengen daarmee veel nieuw leed teweeg.”

Wil de film nog iets zeggen over de positie van vrouwen in hedendaags Japan?

„Dat vind ik als man een moeilijk te beantwoorden vraag. Het boek is geschreven door een vrouw, de hoofdrollen worden gespeeld door vrouwen, en zij hebben allemaal hun interpretaties meegenomen. Los daarvan denk ik dat vrouwen in de huidige Japanse maatschappij door allerlei beperkingen gebonden zijn. De vraag is in hoeverre men dat beseft, en hoe men ermee omgaat. Dat is voor iedereen verschillend. Dat soort verschillen heb ik in de film meer willen aanzetten dan in het boek het geval was.”

De spookachtige sfeer van de cameravoering is heel kenmerkend voor uw werk.

„Zo film ik graag. Zelf ben ik ook een enorme horrorfan, maar ik wil niet alleen maar horrorfilms maken. De reden waarom ik die horrorstijlmiddelen ook in een familiedrama als Tokyo Sonata of een meer psychologische thriller als Shokuzai toepas, is omdat film je naar een andere werkelijkheid meeneemt. Die is vaak angstaanjagend of verrassend. Je zit met z’n allen in een donkere ruimte naar een helverlicht scherm te kijken. Dat roept altijd een bepaalde spanning op. Film speelt daarmee, en horror in het bijzonder. Je denkt te weten wat er gebeurt, maar als de camera even opzij zwenkt, blijkt er iets heel anders aan de hand te zijn. Film kantelt je beeld van de werkelijkheid.”