Waarom nudging juist wel een kans verdient

Nudges wijzen in een richting, maar laten de keuzevrijheid van het individu intact. Dat is nu juist de kern van een nudge, betoogt Robert Dur.

Thijs Kleinpaste waarschuwde dit weekend in NRC dat de mens „onder vuur ligt”. De boosdoener? Nudges. Oftewel: overheidsduwtjes in de goede richting, gebaseerd op inzichten uit de psychologie en gedragseconomie.

Het idee van nudging is om door subtiele aanwijzingen of informatieverstrekking een gedragsverandering teweeg te brengen. Het gaat dan bijvoorbeeld om de manier waarop de belastingdienst met ons communiceert. Of om het informeren van huishoudens over het energieverbruik bij vergelijkbare huishoudens. Kleinpaste heeft een aantal bezwaren, maar die snijden wat mij betreft geen hout. Nederland zou nudging juist een kans moeten geven.

Zijn eerste bezwaar is dat nudges de suggestie wekken dat keuzevrijheid heel belangrijk is, tot het moment dat mensen onverstandige dingen doen. Dit is meer een bezwaar tegen paternalistisch optreden in het algemeen, dan tegen nudges in het bijzonder. De overheid probeert mensen met verschillende instrumenten ervan te weerhouden zich ‘onverstandig’ te gedragen. Denk aan accijnzen op sigaretten en alcohol tot het verbod op harddrugs. Nudges zijn binnen dit instrumentarium het lichtst mogelijke instrument. Nudges beperken mensen niet in hun keuzevrijheid zoals verboden. Noch maken ze bepaalde keuzes duurder, zoals accijnsen en belastingen. Nudges wijzen in een richting, maar laten de keuzevrijheid van het individu intact. Dat is nu juist de kern van een nudge.

Bovendien beperken nudges zich niet tot ‘bemoeigoederen’. Ze worden evengoed gebruikt om gedrag waar anderen last van hebben te ontmoedigen en gedrag waar anderen baat bij hebben aan te moedigen. Kleinpaste noemt dit badinerend het dichterbij brengen van een „efficiënte en een meer volmaakte ordening van het openbare leven”. Maar als je in een wijk woont waar veel bewoners hun vuil op straat dumpen, ben je blij als de gemeente probeert om jouw buurtbewoners met nudges op andere gedachten te brengen. Evenzo hebben we er allemaal baat bij als de Belastingdienst nudges inzet om ontduiking te ontmoedigen.

Kleinpaste voert verder aan dat nudges een vorm van stiekeme manipulatie zijn. Maar niemand bepleit dat een nudge een geheime operatie moet zijn. Dat zijn ze ook niet. Het Engelse Behavioural Insights Team van premier Cameron, ook wel ‘nudge unit’ genaamd, presenteert met trots de resultaten van haar onderzoek en het vervolg dat daaraan wordt gegeven. De Britse pers besteedt er volop aandacht aan. Voorts schrijft Kleinpaste dat nudges moraliteit in de weg staan. We hoeven echter geen keuze te maken tussen nudges en een confrontatie met de moraliteit. Die kunnen prima naast elkaar bestaan. De paternalistische overheid met zijn belastingen en subsidies heeft de moraliteit niet weggevaagd. Evenmin doen nudges dat.

Kleinpastes zorgen zijn voor een deel ingegeven door zijn veel te hoge verwachtingen van de effecten van nudges. Hij schrijft dat nudges de suggestie koesteren dat alle kwalen te verhelpen zijn. In de praktijk helpen nudges soms niets, vaak een beetje, en een enkele keer veel. De gevreesde ‘mens-robotica’ is nog niet gesignaleerd. De conclusie dat nudges mensen de opdracht uit handen nemen om driften te overwinnen is niet op zijn plaats. Noch heeft iemand beargumenteerd dat met nudges de publieke zaak overeind gehouden kan worden. Beide ideeën berusten op overspannen verwachtingen van nudges.

Volgens Kleinpaste worden nudges inmiddels volop toegepast in de Nederlandse beleidspraktijk. Zo’n vaart loopt het nog niet, maar wat scepsis kan geen kwaad. Veel inzichten berusten op een handjevol, beperkte studies. Zo is er bewijs uit de VS dat pensioenbeslissingen sterk beïnvloed worden door de standaard spaaroptie is. Maar welke standaard tot het ‘beste pensioen’ leidt, is minder duidelijk.

In ieder geval verdient het aanbeveling een eigen ‘Behavioral Insights Team’ op te zetten, dat samen met overheden en andere organisaties veldonderzoek doet naar de effecten van nudges in Nederland.

Prof. dr. Robert Dur is hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.