Raderdiertje al eeuwenlang zonder seks

Sommige soorten raderdiertjes hebben seks voorgoed afgezworen. Hun chromosomen zijn zo door elkaar gehusseld dat ze geen ei- of spermacellen meer kunnen maken. Dat blijkt uit de DNA-volgorde van het bdelloïde raderdiertje Adineta vaga, die Belgische biologen en collega’s zondag in het wetenschappelijke tijdschrift Nature publiceerden. Deze raderdiertjes hebben inmiddels al veertig miljoen jaar geen seks meer gehad.

Raderdiertjes zijn microscopisch klein en leven in zoet water of vochtige aarde. Biologen hebben nog nooit een mannelijk raderdiertje gezien. De vrouwelijke raderdiertjes planten zich voort door zichzelf te klonen.

In dieren die seks hebben bevatten de cellen twee kopieën van elk gen, geërfd van vader en moeder, die op aparte chromosomen liggen. Bij de vorming van geslachtscellen worden die chromosoompaartjes verdeeld, maar bij de raderdiertjes gaat dat niet meer: de chromosomen die ooit een paar vormden zijn nu ongelijk van lengte. Er ontbreken stukken DNA en genen zijn naar een andere plaats verhuisd.

Door seksuele voortplanting – en het bijbehorend uitwisselen van genen – kan een soort zich snel aan een veranderende omgeving aanpassen. Seksloze raderdiertjes doen dit ook nog: ze nemen af en toe direct genen op van schimmels en bacteriën, en misschien ook van andere raderdiertjes. Uit eerder onderzoek bleek al dat acht procent van de genen van het raderdiertje van andere organismen afkomstig is.

De raderdiertjes pikken die vreemde genen waarschijnlijk op als ze na een periode van uitdroging weer tot leven komen. Ze moeten hun door droogte beschadigde DNA dan repareren, waarbij vreemde stukjes DNA de kans krijgen het genoom van het raderdiertje binnen te sluipen. DNA-reparatie is belangrijk voor raderdiertjes: de Belgische biologen vonden in het raderdiertjesgenoom meerdere kopieën van de genen die coderen voor DNA-reparatie-enzymen.