In Ruigoord kunnen we groot denken

Ruigoord bestaat veertig jaar. Het ooit vrijzinnige kunstenaarsdorp heeft zijn wilde haren verloren. Maar volgens kunstenaars bestaan de idealen nog.

Het alternatieve kunstenaarsdorp Ruigoord nu: ‘blijmetselaars’ met goede havencontacten. Foto Olivier Middendorp

Tussen de industriële benzinetanks, opslagloodsen en spoorlijnen van het haven- en industriegebied Westpoort staart een gigantisch oog naar het universum. Vrijdag gaan bezoekers van Ruigoords kunstenfestival Landjuweel in een performance ‘Het oog van Ruigoord’ laten knipogen. In de iris vierden kunstenaars de voorbije maanden al rituele vollemaanfeesten.

De zandsculptuur van 100 bij 250 meter liet Havenbedrijf Amsterdam graven als cadeautje aan Ruigoord. Het alternatieve kunstenaarsdorp is tegenwoordig officieel onderdeel van het havengebied en viert deze week zijn veertigjarig bestaan. „Het begrip transindustriële ruimte krijgt hier voor het eerst echt betekenis”, zegt Ruigoorder Aja Waalwijk (61).

Ooit lagen de verhoudingen in dit gebied radicaal anders. Begin jaren zeventig wilde dezelfde haven Ruigoord nog slopen om verder te kunnen uitbreiden. Op de aangekondigde dag van de afbraak, 24 juli 1973, wist een groep kunstenaars, hun kinderen en andere vrije geesten dit te voorkomen door de straten te barricaderen en de bedreigde huizen en kerk te bezetten. De oorspronkelijke bewoners waren toen al vertrokken.

De slopers trokken zich terug en de krakers bleven. Van de oude dorpsschuur maakten ze een werk- en expositieruimte. De kerk bleef het spirituele centrum. Het kruis op de kerktoren moest alleen vervangen door een ‘psilist’ – het symbool van Ruigoord dat verwijst naar de niet-exacte wetenschappen, het eeuwige leven en de kosmische glimlach.

Kunstenaar Aja Waalwijk trok in een van de bakstenen huisjes in de hoofdstraat, dat hij beschilderde met felle kleuren. Hij schrijft er liedjes, maakt olieverfschilderijen en pentekeningen en bouwt kastelen en totempalen van wrakhout. „Zonder Ruigoord was mijn werk onmogelijk geweest”, zegt hij terwijl hij een joint rolt. „Door de ruimte in het dorp konden we groot denken en nieuwe vormen vinden. Op die manier hebben we veel anderen kunnen voeden. Dance Valley is hier bijvoorbeeld al vaak naar onze decoraties komen kijken.”

Ter voorbereiding van de jubileumfeesten is Waalwijk met enkele andere Ruigoorders samengekomen in het zelfgebouwde ‘Salon Ruygoort’ van theatermaker Michael Kamp (49). Zijn bewierookte veranda heeft door de antieke kandelaars, glas-in-loodramen en Zuid-Afrikaanse veren iets stijlvols. In deze zelfbenoemde „aanspoelplek voor vlottende schoonheid” zullen ze dan ook de internationale gasten ontvangen van het tweedaagse symposium ‘Vrije Culturele Ruimtes’, dat vandaag voorafgaand aan het Landjuweel Festival in Ruigoord van start gaat.

Buiten zijn mannen in ontbloot bovenlijf druk in de weer met het opstellen van podia en opzetten van Mongoolse nomadententen voor het Landjuweel. Het jubileumprogramma belooft een „doolhof van krankzinnige speelsheid” met veel internationaal theater, muziek, beeldende kunst en circus op vijf hoofdpodia en verschillende locaties in het dorp. Op zaterdag trekt de jaarlijkse beeldenroute voorbij.

Op het hoogtepunt van het festival begin jaren negentig kwamen er volgens Waalwijk wel 10.000 bezoekers naar het Landjuweel en waren er legendarische optredens van rondreizende aboriginals en indianen. Na de bouw van de Afrikahaven naast het dorp moest het festival flink inkrimpen. Het omringende natuurgebied werd volgebouwd met industrie en een deel van het dorp afgebroken.

De komst van de insteekhaven aan het begin van deze eeuw wordt door de meeste Ruigoorders gezien als het grote dieptepunt in de geschiedenis van de enclave. „Het was een afgrijselijke tijd”, zegt Roos Nienhuis (62), die eind jaren zeventig als vuurkunstenaar ‘Flamme Fatale’ in Ruigoord ging wonen en werken. „Die haven had helemaal niet aan het dorp moeten grenzen”, vult Waalwijk aan. „We hadden fantastische alternatieven bedacht.”

Na felle onderhandelingen met het havenbedrijf mochten de kerk en een deel van de huizen blijven staan. Maar Ruigoord moest wel van een illegaal krakersnest naar een officieel kunstenaarsbedrijf transformeren. Vanaf 2001 mocht er niemand meer wonen. Er werd ook een beheerstichting opgericht die de grond en de gebouwen legaal ging huren van het toenmalig Gemeentelijk Havenbedrijf Amsterdam. „Het was even schakelen”, zegt Waalwijk. „We spaarden opeens braaf voor onderhoud, vuilnisverwerking, rioolbelasting en bestrating. Voor alle activiteiten moesten vergunningen aangevraagd worden.”

Inmiddels omringt een zee van zware industrie en bedrijven het dorp. Sinds de verzelfstandiging van het Amsterdams Havenbedrijf op 1 april loopt de communicatie een stuk vlotter, zegt Emilie Randoe, voorzitter van Stichting Ruigoord. „Het is allemaal zakelijker geworden omdat we niet meer onderhevig zijn aan politieke krachten. Ik denk dat de haven nu ook gewoon plezier van het dorp willen hebben, nu ze het toch niet meer kunnen wegkrijgen.”

Havenbedrijf Amsterdam is dan ook een van de sponsoren van het jubileumboek Vrijhaven Ruigoord, waarvoor voormalig Ruigoorder Floris Leeuwenberg met een selectie van bijna duizend foto’s de geschiedenis van Ruigoord in beeld bracht. Burgemeester Van der Laan schreef het voorwoord. Opmerkelijke hoofdsponsor is Koninklijke Vopak N.V., dat vlak naast Ruigoord Europa’s grootste benzinehaven realiseert.

Het ooit zo vrijzinnige Ruigoord lijkt met zijn nieuwe vrienden zijn wildste haren verloren, maar volgens de kunstenaars staan de idealen van destijds nog steeds als een huis. „Het havenbedrijf organiseert hier weleens iets voor zijn personeel of gasten met dure cateraars, statafels en andere poespas, maar dat probeer ik dan als experimenteel theater te bekijken”, zegt Nienhuis. Ook Waalwijk voelt zich er nog steeds een „blijmetselaar”. „De nieuwe institutionele paraplu maakt onze vrijheid juist mogelijk en beschermt ons. Ik mag nog steeds mijn huis schilderen in de kleur die ik wil.”

Derde Futurologisch Symposium, 23 en 24 juli, Landjuweel Festival, 25 t/m 28 juli, Ruigoord Amsterdam, Inl: www.ruigoord.nl. Boek ‘Vrijhaven Ruigoord’. Van Willem Ellenbroek, Barend Toet/ Media Mindz en Rob van Tour, Uitgeverij Ankh Hermes.