Geen controleur, maar katalysator van geloof

In Rome verandert veel sinds paus Franciscus in maart is aangetreden. Hij is open, sober, en kondigt een grote schoonmaak aan – die is al begonnen bij de bank van het Vaticaan. Nu is hij in Brazilië, op zijn eerste buitenlandse reis. De paus wil „een arme kerk, voor de armen”.

Paus Franciscus begroette gisteravond na aankomst in Brazilië een grote menigte in Rio de Janeiro. Foto Reuters

Wie vroeger het Sint Pietersplein op liep, keek altijd wel even rechts omhoog, naar het Apostolische Paleis dat uittorent boven de zuilengalerij. Daar waren de appartementen van de paus. Wie weet kon je een glimp van hem opvangen.

Dat heeft nu geen zin meer. Er verandert veel in het Vaticaan sinds paus Franciscus vier maanden geleden werd gekozen. Hij heeft de teugels aangetrokken bij de bank van het Vaticaan; twee topmensen zijn al vertrokken. Hij keert zich tegen de carrièremakers binnen de kerk, praat tegen bezoekers over corruptie in het Vaticaan en maakt duidelijk dat er ingrijpende veranderingen aankomen.

En achter het beroemde venster van het pauselijke appartement gebeurt alleen nog maar iets op zondag, bij het Angelusgebed. De paus wil er niet wonen. Te geïsoleerd van anderen, te veel ingebed in de kantoren van de curie, de Vaticaanse bureaucratie. Hij heeft gekozen voor een simpele suite van twee kamers in het Domus Sanctae Marthae, het gastenverblijf van het Vaticaan, links achter de Sint Pieter maar niet te zien voor toeristen. Vroeger was die kamer 201 gereserveerd voor hoog bezoek. Nu verontschuldigt paus Franciscus zich met een kwinkslag tegenover zijn gasten, dat hij hun kamer heeft ingenomen.

Wat een verschil. Vroeger moest je belet aanvragen bij de Heilige Vader. Rond hem hing de sfeer van een hofhouding, een voedingsbodem voor intriges en manipulatie. Nu kun je de paus tegenkomen in de lift. Of in de mensa van het gastenverblijf. De paus is toegankelijk en laat ruimte voor onverwachte ontmoetingen. Bijna iedere ochtend draagt hij de mis op voor groepen medewerkers – heel wat anders dan de privémissen van eerdere pausen. Hij is behalve de leider van een wereldkerk ook de pastoor van het Vaticaan.

Paus Franciscus preekt in die missen vaak voor de vuist weg, zonder dat de bureaucratie van de curie zich vooraf over de tekst heeft gebogen. De verslagen ervan door radio Vaticaan worden gretig afgenomen. Vaak zit er een citaat bij dat even blijft hangen. Zo begint de evangelisatie die hij voor ogen heeft. Niet met grootse verklaringen ex cathedra, maar met het uitdragen van zijn manier van denken in het hart van de kerk.

Toen op 13 maart vanaf het balkon van de Sint Pieter het habemus papam klonk, keken de wachtende mensen op het plein elkaar aan. Jorge Bergoglio? Uit Argentinië? Hij was voor veel mensen een onbeschreven blad. In zijn eerste toespraakje zei paus Franciscus dat de kardinalen „bijna naar het einde van de aarde (waren) gegaan’’ om een nieuwe paus te vinden. Nu de 76-jarige paus is begonnen aan zijn eerste buitenlandse reis, naar de Wereldjongerendagen in Brazilië, is het beeld van hem een stuk duidelijker geworden.

Sober

Paus Franciscus onderscheidt zich op veel punten van zijn onmiddellijke voorgangers. Hij is uitgesproken sober en vraagt dat ook van andere geestelijken. Hij hecht aan direct contact – de pausmobiel met kogelvrij glas is niet mee naar Brazilië. Hij ziet de Katholieke Kerk als een gemeenschap van mensen die met elkaar invulling geven aan hun geloof, niet als een stel makke lammeren die achter een leider aan lopen. En alles wijst erop dat hij zich opmaakt voor een grote schoonmaak binnen het bestuursapparaat.

Dat heeft hem, in ieder geval in Italië, enorm populair gemaakt. De wekelijkse audiënties op woensdag en het zondagse Angelusgebed trekken veel meer bezoekers dan onder zijn voorganger Benedictus. In de afwijzing van abortus, kunstmatige bevruchting en euthanasie is op het eerste gezicht niet veel veranderd, al heeft Franciscus er weinig over gesproken en lijkt hij minder stellig. Hij heeft nog niets gezegd over ‘ononderhandelbare waarden’, maar zei wel: „We moeten geen de controleurs van het geloof zijn, maar de katalysatoren’’ ervan. Over de campagne tegen het homohuwelijk van de Franse bisschoppen is hij stil gebleven.

De verandering van stijl krijgt in ieder geval veel applaus. Hoge geestelijken laten tegenwoordig hun gouden kruis in de la, want Franciscus kiest voor simpele ornamenten. Ze laten zich niet meer zo makkelijk rijden in een van de luxe auto’s die het Vaticaan ter beschikking heeft. Heeft Franciscus niet gezegd dat hij een slecht gevoel krijgt als hij een geestelijke in een dure auto ziet? Zelf laat hij de Mercedes met het kenteken SCV-1 staan. En ook de pauselijke rode schoenen blijven in de kast. „Hoe graag zou ik een kerk zien die arm is en voor de armen’’, zei hij een paar dagen na zijn uitverkiezingen tegen de journalisten die het conclaaf hadden verslagen.

Die oproep tot soberheid reikt ver. In zijn preken en toespreken heeft de paus gezegd dat de bisschoppen en kardinalen voor, middenin en achter hun kudde moeten lopen. Voorop om de weg te wijzen, achteraan om de afdwalers erbij te houden. In dezelfde beeldspraak zegt hij dat geestelijken ook „de geur van hun schapen’’ moeten krijgen. Hij waarschuwt voor de verleidingen van een carrière, geld en de parafernalia van het ambt. Een kerkbestuurder moet geen „functionaris zijn die zich meer zorgen maakt om zichzelf, om organisaties en structuren’’, dan om het geloof. Tegen de nuntii, de diplomaten van het Vaticaan, zei hij dat ze niet „de psychologie van prinsen’’ moeten aannemen. Hij gaat uitdrukkelijk op zoek naar de gelovigen „aan de periferie’’ van de samenleving.

Dat hoorde je allemaal niet vaak van de paus. „Franciscus vormt een enorme uitdaging voor ons allemaal’’, zei de aartsbisschop van Milaan, Angelo Scola. „We proberen de paus te volgen, ieder volgens zijn eigen persoonlijkheid en zijn eigen stijl. Maar er is wat tijd nodig.’’

Collegiaal bestuur

Franciscus noemt zichzelf, in ieder geval in Italië, ook liever bisschop van Rome dan paus. Ook hierachter schuilt een programma. Hij heeft herhaaldelijk gezegd dat hij voor een collegiaal bestuur is. Hij laat ruimte voor de mening van anderen. Wees niet bang dat je iets fout doet in de ogen van Rome, zei hij tegen een groep Latijns-Amerikaanse paters en nonnen. Bij een andere gelegenheid: wees niet bang om fouten te maken, dat is minder erg dan nietsdoen. En ook: „De kudde vindt zijn weg wel’’ – lees: het Vaticaan hoeft niet alles voor te schrijven. Lokale bisschoppenconferenties kunnen veel zelf invullen.

Over Sint Franciscus van Assisi, de heilige uit de dertiende eeuw naar wie Bergoglio zich heeft vernoemd, gaat het verhaal dat hij in een visioen een opdracht kreeg van God. ‘Ga en herstel mijn huis.’ Bergoglio heeft verteld dat hij zich heeft laten inspireren door de dienstbaarheid van de heilige, diens soberheid en solidariteit met armen. Maar in het preconclaaf, het vooroverleg van de kardinalen voordat ze in maart gingen stemmen, kwam duidelijk naar voren dat veel kardinalen vinden dat ook de Katholieke Kerk grondig moet worden geherstructureerd. Had de voormalige aartsbisschop van Milaan, kardinaal Martini, niet gezegd dat de Katholieke Kerk tweehonderd jaar achter loopt?

De eerste stappen in die richting zijn gezet. De top van het Instituut voor Religieuze Werken, de bank van het Vaticaan, is ontslagen. Een speciale commissie gaat het functioneren van de bank doorlichten. Franciscus heeft uitgehaald naar belastingparadijzen die schimmige financiële transacties mogelijk maken, en duidelijk gemaakt dat het Vaticaan daar niet meer bij kan horen.

Radicaal en diepgaand

Over de hervorming van de curie (het bestuursapparaat van de paus) zijn nog weinig wapenfeiten te melden. Er is nog geen nieuwe Secretaris van Staat, de tweede man van het Vaticaan. Franciscus houdt veel kaarten nog voor de borst. Maar vertrouwelingen van de paus hebben tegen Italiaanse vaticanisten gezegd dat die hervorming er zeker aankomt en dat die „radicaal en diepgaand’’ zal zijn. Tekenend is dat de paus álle zittende presidenten van Congregraties en Raden heeft gevraagd „voorlopig’’ in functie te blijven. Opvallend is verder dat Latijns-Amerikaanse geestelijken na een privé-audiëntie bij de paus onthulden dat Franciscus heeft bevestigd dat er sprake is van corruptie binnen de curie en dat er een lobby is van homoseksuele hoge prelaten – waarbij nog onduidelijk is of die zijn gechanteerd.

De paus heeft een groep van acht kardinalen uit heel de wereld aangewezen om voorstellen te doen voor hervorming van de curie. Er zit maar één lid van de curie in, het zoveelste teken dat Franciscus zich minder wil laten leiden door ‘Rome’ en meer door wat kerkbestuurders elders in de wereld vinden. De groep van acht krijgt de tijd. In oktober moet de groep voor het eerst bijeenkomen. Maar achter de schermen is nu al veel aan de gang. Franciscus, die zo joviaal en menselijk kan overkomen, houdt intern de teugels strak. Hij volgt veel meer dan zijn voorgangers Benedictus XVI en Johannes Paulus II wat er precies gebeurt. Iedere maandag overlegt hij met de huidige Secretaris van Staat, kardinaal Tarcisio Bertone. Die heeft verteld dat hij dan een paar dagen later een telefoontje krijgt om te vragen of er al schot zit in wat er is afgesproken.

Paus Franciscus is een prediker tussen de mensen, geen theoloog tussen de boeken. Daarmee heeft hij veel weg van twee populaire pausen vóór hem: Johannes Paulus II en Johannes XXIII. Het is geen toeval dat juist deze twee pausen aan het eind van dit jaar heilig worden verklaard.

Net als de Poolse paus Wojtyla oogst de Argentijnse paus ook bewondering bij niet-gelovigen. Maar waar Johannes Paulus, in zijn jonge jaren een acteur, goed een massa wist te bespelen en begeesteren, komt Franciscus het best tot zijn recht in het individuele contact. Franciscus is een uitgesproken mensen-mens. Dat heeft hij met Johannes XXIII gemeen, die begin jaren zestig het Tweede Vaticaans Concilie bijeenriep en zo een ingrijpend veranderingsproces in gang zette.

Maar al ontpopt ook Franciscus zich als een hervormer, het ziet er niet naar uit dat hij daarmee in Europa het proces van secularisering en kerkelijke krimp ongedaan kan maken. Vijftig jaar na Johannes XXIII is de Katholieke Kerk in Europa een stuk minder relevant. De groei zit nu in andere continenten, vooral Azië en Afrika. En de massa zit in op het Amerikaanse continent. Op zijn eerste buitenlandse reis, de enige die voor dit jaar is gepland, moet blijken of de paus ook daar de Kerk een wezenlijk ander gezicht kan geven.