De paus gaat op reis, 1,5 miljoen jongeren wachten hem op

Paus Franciscus is in Rio Het is zijn eerste buitenlandse reis sinds hij paus is Na vier maanden pausschap blijkt dat hij een uitgesproken mensen-mens is

Wie vroeger het Sint Pietersplein in Rome op liep, keek altijd wel even rechts omhoog, naar het Apostolische Paleis dat uittorent boven de zuilengalerij. Daar waren de appartementen van de paus. Wie weet kon je een glimp van hem opvangen.

Dat heeft nu geen zin meer. Er verandert veel in het Vaticaan sinds paus Franciscus vier maanden geleden werd gekozen. Hij heeft de teugels aangetrokken van de bank van het Vaticaan; twee topmensen zijn al vertrokken. Hij keert zich tegen de carrièremakers binnen de kerk, praat tegen bezoekers over corruptie in het Vaticaan en maakt duidelijk dat er ingrijpende veranderingen aankomen.

En achter het beroemde venster van het pauselijke appartement gebeurt alleen nog maar iets op zondag, bij het Angelusgebed. De paus wil er niet wonen. Te geïsoleerd van anderen, te veel ingebed in de kantoren van de curie, het bestuursapparaat van het Vaticaan. Hij woont in een simpele suite van twee kamers in het gastenverblijf van het Vaticaan, links achter de Sint Pieter maar niet te zien voor toeristen. Vroeger was die kamer gereserveerd voor hoog bezoek. Nu verontschuldigt paus Franciscus zich met een kwinkslag tegenover zijn gasten, dat hij hun kamer heeft ingenomen.

Wat een verschil. Vroeger moest je belet aanvragen bij de Heilige Vader. Rond hem hing de sfeer van een hofhouding, een voedingsbodem voor intriges en manipulatie. Nu kun je de paus tegenkomen in de lift. Of in de mensa van het gastenverblijf. De paus is toegankelijk en laat ruimte voor onverwachte ontmoetingen. Bijna iedere ochtend draagt hij de mis op voor groepen medewerkers – heel wat anders dan de privémissen van eerdere pausen. Hij is behalve de leider van een wereldkerk ook de pastoor van het Vaticaan.

Toen op 13 maart vanaf het balkon van de Sint Pieter het habemus papam klonk, keken de wachtende mensen op het plein elkaar aan. Jorge Bergoglio? Uit Argentinië? Hij was voor veel mensen een onbeschreven blad. In zijn eerste toespraakje zei paus Franciscus dat de kardinalen „bijna naar het einde van de aarde waren gegaan” om een nieuwe paus te vinden. Maar nu de 76-jarige paus is begonnen aan zijn eerste buitenlandse reis, naar de Wereldjongerendagen in Brazilië, is het beeld van hem al een stuk duidelijker geworden.

Geen makke lammeren

Paus Franciscus onderscheidt zich op veel punten van zijn onmiddellijke voorgangers. Hij is uitgesproken sober en vraagt dat ook van andere geestelijken. Hij hecht aan direct contact met gelovigen – de pausmobiel met kogelvrij glas is niet mee naar Brazilië. Hij ziet de Katholieke Kerk als een gemeenschap die met elkaar invulling geeft aan het geloof, niet als een stel makke lammeren die achter een leider aan lopen. En er zijn sterke aanwijzingen dat hij zich opmaakt voor een grote schoonmaak in het bestuursapparaat.

Dat heeft hem, in ieder geval in Italië, enorm populair gemaakt. De wekelijkse audiënties op woensdag en het zondagse Angelusgebed trekken veel meer bezoekers dan onder zijn voorganger Benedictus. In de afwijzing van abortus, kunstmatige bevruchting en euthanasie is er op het eerste gezicht niet veel veranderd, al heeft Franciscus hier nog weinig over gesproken en lijkt hij minder stellig. Hij heeft nog niets gezegd over ‘ononderhandelbare waarden’, maar zei wel: „We moeten geen controleurs van het geloof zijn, maar de katalysators” ervan. Over de felle campagne tegen het homohuwelijk van de Franse bisschoppen is hij stil gebleven.

Hoge geestelijken laten tegenwoordig hun gouden kruis in de la, want Franciscus kiest voor simpele ornamenten. Ze laten zich niet meer zo makkelijk rijden in een van de luxe auto’s die het Vaticaan ter beschikking heeft. Heeft Franciscus niet gezegd dat hij een slecht gevoel krijgt als hij een geestelijke in een dure auto ziet? Zelf laat hij de Mercedes met het kenteken SCV-1 staan. En ook de pauselijke rode schoenen blijven in de kast. „Hoe graag zou ik een kerk zien die arm is en voor de armen”, zei hij een paar dagen na zijn uitverkiezing tegen de journalisten die het conclaaf hadden verslagen.

Niets doen is erger

Franciscus noemt zichzelf, in ieder geval in Italië, liever bisschop van Rome dan paus. Ook hierachter schuilt een programma. Hij heeft herhaaldelijk gezegd dat hij voor een collegiaal bestuur is. Hij laat ruimte voor de mening van anderen. Wees niet bang dat je iets fout doet in de ogen van Rome, zei hij tegen een groep Latijns-Amerikaanse paters en nonnen. Bij een andere gelegenheid: wees niet bang om fouten te maken, dat is minder erg dan nietsdoen. En ook: „De kudde vindt zijn weg wel” – lees: het Vaticaan hoeft niet alles voor te schrijven.

Over Sint Franciscus van Assisi, de heilige uit de dertiende eeuw naar wie Bergoglio zich heeft vernoemd, gaat het verhaal dat hij in een visioen een opdracht kreeg van God. ‘Ga en herstel mijn huis.’ Bergoglio heeft verteld dat hij zich heeft laten inspireren door de dienstbaarheid van de heilige, diens soberheid en solidariteit met armen. Maar in het preconclaaf, het vooroverleg van de kardinalen voordat ze in maart gingen stemmen, kwam duidelijk naar voren dat veel kardinalen vinden dat ook de Katholieke Kerk grondig moet worden geherstructureerd.

De eerste stappen in die richting zijn gezet. De top van het Instituut voor Religieuze Werken, de bank van het Vaticaan, is ontslagen. Een speciale commissie gaat het functioneren van de bank doorlichten. Franciscus heeft uitgehaald naar belastingparadijzen die schimmige financiële transacties mogelijk maken, en duidelijk gemaakt dat het Vaticaan daar niet meer bij kan horen.

Over de hervorming van de curie zijn nog weinig wapenfeiten te melden. Opvallend is wel dat Latijns-Amerikaanse geestelijken na een privéaudiëntie bij de paus onthulden dat Franciscus heeft bevestigd dat er sprake is van corruptie binnen de curie en dat er een lobby is van homoseksuele hoge prelaten – waarbij nog onduidelijk is of die zijn gechanteerd.

De paus heeft een groep van acht kardinalen uit heel de wereld aangewezen om voorstellen te doen voor hervorming van de curie. Er zit maar één lid van de curie in, het zoveelste teken dat Franciscus zich minder wil laten leiden door ‘Rome’ en meer door wat kerkbestuurders elders in de wereld vinden.

Joviaal maar strak

Achter de schermen is al veel aan de gang. Franciscus, die zo joviaal en menselijk kan overkomen, houdt intern de teugels strak. Hij volgt veel meer dan zijn voorgangers Benedictus XVI en Johannes Paulus II wat er precies gebeurt. Iedere maandag overlegt hij met de Secretaris van Staat, kardinaal Tarcisio Bertone. Die heeft verteld dat hij dan een paar dagen later een telefoontje krijgt met de vraag of er al schot zit in wat er is afgesproken.

Paus Franciscus is een prediker tussen de mensen, geen theoloog tussen de boeken. Daarmee heeft hij veel weg van twee populaire pausen vóór hem: Johannes Paulus II en Johannes XXIII. Het is geen toeval dat juist deze twee pausen aan het eind van dit jaar heilig worden verklaard.

Net als de Poolse paus Wojtyla oogst de Argentijnse paus ook bewondering bij niet-gelovigen. Maar waar Johannes Paulus, in zijn jonge jaren een acteur, goed een massa wist te bespelen en begeesteren, komt Franciscus het best tot zijn recht in het individuele contact. Franciscus is een uitgesproken mensen-mens. Dat heeft hij met Johannes XXIII gemeen, de paus die begin jaren zestig het Tweede Vaticaans Concilie bijeenriep en daarmee een ingrijpend veranderingsproces binnen de kerk in gang zette.

Maar al ontpopt ook Franciscus zich als een hervormer, het ziet er niet naar uit dat hij daarmee in Europa het proces van secularisering en kerkelijke krimp ongedaan kan maken. Vijftig jaar na Johannes XXIII is de Katholieke Kerk in Europa een stuk minder relevant. De groei zit nu in andere continenten, vooral Azië en Afrika. En de massa zit op het Amerikaanse continent. Op zijn eerste buitenlandse reis, de enige die voor dit jaar is gepland, moet blijken of de paus ook daar de Kerk een wezenlijk ander gezicht kan geven.