Beveiligen, dat doet het Rijk nog zelf

In Zaanstad wordt een nieuwe gevangenis gebouwd. Ook de beveiliger en cateraar mogen zich meteen al bemoeien met praktische zaken. Ze gaan het pand een kwart eeuw exploiteren.

De standaard cellen in de nieuwe gevangenis zijn voor twee personen. Foto Rien Zilvold

De post beheren, normaal een taak die bedrijven graag uitbesteden aan een ander bedrijf, is in gevangenissen wél een overheidstaak. Als er aanleiding toe is, laat de directeur brieven openen – op zoek naar verboden middelen, dreigementen of opdrachten tussen de regels door.

Maar wat kán worden uitbesteed, wordt uitbesteed in de nieuwe mega-gevangenis die over drie jaar open moet gaan in Zaanstad. Terwijl elders in het land gevangenissen sluiten, verrijst daar een gevangeniscomplex dat plaats biedt aan duizend gedetineerden.

Gisteren maakte de overheid bekend dat de bouw en de exploitatie van de gevangenis is gegund aan een consortium van bouwer Ballast Nedam, technisch dienstverlener Imtech, drie architectenbureaus en beveiligingsbedrijf Smits van Burgst. Cateraar Eurest gaat het eten verzorgen. De overheid gunt deze bedrijven het recht om delen van de gevangenis de komende kwart eeuw te runnen.

Dat gebeurt via een DBFMO-contract: design, build, finance, maintain én operate. Een publiek-private samenwerking (PPS) waarbij ontwerp, bouw en onderhoud van de gevangenis in private handen liggen. Het is een vaker toegepaste constructie: bij snelwegen, bijvoorbeeld, of bij de renovatie van ministeries. Sinds 2005 overweegt de Tweede Kamer bij elke aanbesteding boven de 25 miljoen euro of het via deze financieringstechniek kan.

Dat is handig voor de overheid. In de constructie ligt de eerste verantwoordelijkheid voor het gevangenisgebouw en het onderhoud namelijk bij de groep bedrijven. In het geval van de nieuw te bouwen gevangenis is Ballast Nedam het méést verantwoordelijk. Het bouwbedrijf is de enige aandeelhouder.

Vijfentwintig jaar lang betaalt de Rijksoverheid het consortium ‘gebruikskosten’, een soort huur. Daarin zijn de kosten voor bouw en onderhoud verwerkt. Voldoet het gebouw niet aan de eisen – er gaat iets stuk, de airconditioning of een bewakingscamera, en het wordt niet binnen de afgesproken tijd gerepareerd – dan krijgt de overheid korting op die huur.

Het is ook voordelig. De PPS beperkt de zogeheten faalkosten. Want traditioneel gaat het zo: de architect maakt een ontwerp, de aannemer gaat er mee aan de slag, past het wat aan. Beknibbelt hier en daar een beetje. En zo gaan dingen, wat de overheid betreft, te snel mis. En wordt het te duur. „Deze vorm dwingt partijen van tevoren met elkaar aan tafel te gaan zitten”, vertelt een woordvoerder van de Rijksgebouwendienst. „En goed na te denken over het ontwerp.” Zo kunnen ook cateraar en schoonmaakbedrijf vanaf het begin meepraten over praktische zaken. De plaatsing van de koeling of het schoonmaakhok, bijvoorbeeld.

Het bewaken van de gevangenen blijft overigens wél een overheidstaak. Dat wordt niet, zoals in gevangenissen in de Verenigde Staten en Groot-Brittannië zo controversieel is, uitbesteed aan particuliere bedrijven. Het beveiligingsbedrijf dat deelneemt aan het consortium levert alleen de hardware, zoals beveiligingscamera’s en de scanapparaten. Vreemdelingenbewaring in Nederland wordt wel deels uitgevoerd door particuliere bedrijven, zoals G4S. De detentiecentra zijn ook al via een DBFMO-formule gebouwd.

De nieuwe gevangenis in Zaanstad vervangt twee bestaande gevangenissen: de koepelgevangenis in Haarlem en de Bijlmerbajes in Amsterdam. Beiden zijn vooral door hun architectuur achterhaald. De Bijlmerbajes is met zijn zes afzonderlijke, hoge torens weinig efficiënt.

Er ligt nog geen ontwerp voor de nieuwe gevangenis. Doorgaans worden die in de vorm van een kruis gebouwd, met in het midden een regiecentrum van waaruit grote delen van de gevangenis te overzien zijn en waar alle camerabeelden binnenkomen.

Uitgangspunt voor de gevangenis in Zaanstad is het nieuwe – en politiek veelbesproken – beleid: zo veel mogelijk gedetineerden samen op een cel. In 480 cellen is ruimte voor twee gevangenen. Er komen 128 éénpersoonscellen voor gedetineerden met psychiatrische problemen.

Zo is de nieuwe gevangenis niet alleen efficiënter, maar ook goedkoper, hoopt de overheid.