Ninja tegen oude media in Brazilië

Veel Brazilianen keren zich af van de traditionele media. Die vertegenwoordigen in hun ogen alles wat mis gaat in het land. Nieuwe initiatieven zoals Ninja komen op.

Vier jonge mensen – de dragers van een spandoek met de tekst ‘zeg nee tegen de dictatuur van de oude media!’ – lopen in het donker richting het hoofdkantoor van Globo, het grootste mediabedrijf van Brazilië. Er is muziek, de groep roept leuzen. Boem! klinkt het plots, een traangaswolk stijgt op, de mensen stuiven uiteen. Ineens is daar de lucht, een boom. Vlugge voetstappen. Gekraak. Het beeld gaat op zwart. Alleen het geluid van schreeuwende mensen blijft hangen.

Heel Brazilië kon getuige zijn van deze demonstratie – en de gewelddadige afloop – vorige week in metropool São Paulo. Betogers maakten zelf opnames met hun mobiele telefoons. De beelden werden rechtstreeks uitgezonden via een speciaal kanaal (zie inzet). Er waren duizend mensen aanwezig, via internet keken tachtigduizend mensen mee.

Dit is de nieuwe generatie nieuwsmakers en -consumenten van Brazilië. „Het is belangrijk dat mensen zien dat de politie disproportioneel veel geweld gebruikt”, zegt een twintiger tijdens een ander protest. Zijn ogen zijn gericht op het scherm van zijn iPhone waarmee hij filmt. „Wij laten zien wat geen enkel ander medium in Brazilië toont.”

Met ‘wij’ bedoelt hij Ninja, een Braziliaans acroniem voor Onafhankelijke Narratieven, Journalistiek en Actie. Het is een van de onafhankelijke mediaplatformen in Brazilië die razendsnel groeien. Iedereen met een mobiele telefoon kan zich aansluiten op het netwerk. Via slimme technologie en sociale media bereiken ze een groeiende groep mensen die de macht van de oude mediaconglomeraten zat is. Tien families bezitten evenzoveel mediabedrijven. Berichtgeving is vaak gekleurd.

Twee jaar geleden besloot Ninja-oprichter Bruno Torturra (34) zijn baan bij een tijdschrift op te zeggen. Hij kreeg het idee voor Ninja tijdens een vreedzame mars voor de legalisering van marihuana vorig jaar. Torturra was de enige journalist ter plaatse en zag de politie tekeer gaan. „Geen enkele krant of tv-zender maakte er melding van. Ik wist: dit moet anders”, zegt hij thuis in São Paulo: „Er miste iets.”

Sinds begin juni gaan in heel Brazilië dagelijks mensen de straat op. De demonstraties, gericht tegen de grote uitgaven voor het WK voetbal, corruptie, slecht onderwijs en gezondheidszorg en alles wat niet goed gaat in het land, zwollen aan tot een miljoen betogers op het hoogtepunt. Nu zijn er nog elke dag veelal kleine protesten. Gevestigde media moeten het daarbij flink ontgelden.

Zij vertegenwoordigen volgens de betogers alles wat er mis is met Brazilië: oude netwerken die innige banden hebben met lokale of nationale gezagshebbers en zakenlui en hun macht inzetten om te bepalen wat Brazilianen horen, zien en lezen.

De grootste van het stel, Globo, met een marktaandeel van 55 procent, honderden radio- en tv-zenders en kranten, is volgens critici zelfs machtiger dan de president. Tijdens de eerste democratische verkiezingen na de dictatuur (1964-1985), manipuleerde Globo beelden van het verkiezingsdebat ten gunste van de door hen gesteunde kandidaat. De door Globo-gesteunde kandidaat won de verkiezingen. Nipt.

„Massamedia in Brazilië steunden vrijwel allemaal de militaire dictatuur”, zegt hoogleraar communicatiewetenschappen Leonel Azevedo de Aguiar. . „Tot op heden zijn ze conservatief in alle opzichten. In hun opvattingen over journalistiek maar ook in hun opstelling ten opzichte van burgerrechten.”

Media schaarden zich direct achter de regering toen de demonstraties groot werden. In felle commentaren werd de politie opgeroepen hard op te treden tegen de ‘oproerkraaiers’ en ‘vandalen’. Pas nadat ook journalisten werden beschoten met rubberen kogels en bloedend terugkeerden naar hun redacties, sloeg het sentiment om. Even dan. Een paar weken later wordt politiegeweld al weer door veel media genegeerd.

Onafhankelijk tv-maker en satiricus Rafael Puetter (27) verbaast zich er over hoeveel informatie mensen klakkeloos aannemen van de grote nieuwszenders. „Ook hoogopgeleiden. Iedereen weet dat berichtgeving wordt gemanipuleerd.” Puetter werd vorige week opgepakt tijdens een demonstratie. De politie stopte stenen in zijn T-shirt en beschuldigde hem ervan die te hebben gegooid. Omdat hij zelf filmde, kon hij bewijzen dat hij niets deed. „Ik heb een eigen publiek en kan mensen laten zien wat er gebeurt. Het gros ziet dat niet, de grote media vormen een belangrijk onderdeel van de cultuur. Er zijn weinig andere opties.”

Dat verandert nu Ninja en website Pós TV, die beelden rechtstreeks uitzendt, flink groeien. Met tienduizenden Facebook- en Twittervolgers, miljoenen bezoekers van de Facebookpagina tijdens de protesten en honderden vrijwilligers, wordt Ninja steeds bekender. Jonge mensen trekken gewapend met mobieltje of kleine camera de straat op en doen verslag, ongeregisseerd en rauw.

Zo werd Ninja ook een belangrijke schakel in de protesten, die onverwacht in korte tijd een storm veroorzaakten in het land. Informatie verspreidde zich vooral via sociale media, video’s van Ninja werden een belangrijke nieuwsbron voor demonstranten. „Wij vertegenwoordigen geen kamp, maar bieden een structuur. Iedereen met een goed idee kan daarvan gebruikmaken”, verklaart Ninja-oprichter Torturra het succes.

Dat kan nu vooral met film, maar als het aan Torturra ligt in de toekomst met alle vormen van journalistiek. Ondanks de stormachtige toename in internetgebruik in Brazilië (met 65 miljoen gebruikers heeft Brazilië na de VS de meeste Facebookgebruikers ter wereld) is tv nog steeds de belangrijkste nieuwsbron. Volgens Torturra hebben de oude media verloren bij het berichten over de demonstraties. „We hebben geen geld, maar onderscheiden ons door de snelheid waarmee we nieuws online hebben.”

Op het eerste gezicht lijken netwerken als Globo niet erg onder de indruk. „Ze bekijken ons met een schuin oog”, zegt Pablo Capilé, oprichter van het aan Ninja gerelateerde culturele netwerk Fora do Eixo. Hij denkt dat Globo hen langzaam probeert in te kapselen. Globo, ook eigenaar van de krant O Globo die vorige week een serie plaatste over spionage van de Amerikaanse inlichtingendienst NSA, reageerde niet op een verzoek om commentaar.