Gergjevs gift: een modern Mariinski-2

De hypermoderne tweede zaal van het Mariinski Theater in St. Petersburg verleent prestige aan directeur Valery Gergjev – en aan de stad.

Publiek van veteranen en personeelsleden op 1 mei bij de prepremière in de zaal van het nieuwe Mariinski 2 in Sint-Petersburg. Foto AP

Het nieuwe theater Mariinski 2 in Sint-Petersburg ruikt zelfs nog nieuw, naar de beige bekleding op de tweeduizend houten stoelen. Het licht dimt, een voice-over kondigt de dirigent aan: „Pavel Smelkov”. Een kreet van teleurstelling stijgt op uit de zaal. Dat was in mei, tijdens de officiële opening van het nieuwe theater, nu ook toegankelijk voor gewoon publiek.

Volgens het programma zou Valery Gergjev het orkest leiden. Dé Valery Gergjev, de beroemdste dirigent van Rusland, zo niet van de wereld.

Zeventien jaar geleden kwam Gergjev met het idee van een tweede theater voor het belangrijkste ballet- en operagezelschap van Sint-Petersburg, voorzien van alle moderne techniek die het eerste gebouw uit 1860 ontbeert. Nu is het nieuwe theater er eindelijk, maar Gergjev zelf is er niet. Zijn vervanger krijgt ingehouden applaus.

Gergjev is afwezig omdat hij op deze zelfde dag, 2 mei, ook in Parijs moest zijn om een opera te dirigeren. Typisch de maestro, zoals Russische media hem noemen. Gergjevs publiciteitsmedewerkster telde 240 optredens in één jaar, in Rusland alleen. Op zijn agenda staan er voor 2013 in totaal nog eens honderd in het buitenland. En soms dubbelt er wat.

In Nederland was Gergjev nog in april, in het Concertgebouw in Amsterdam. In september treedt hij weer op in zijn eigen festival bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest. De dirigent zelf vatte zijn werklust in een interview als volgt samen: „Ik neem heus elk jaar vakantie. Soms vijf dagen, soms zeven.”

Dankzij zijn vele gastdirigentschappen is Gergjev internationaal een ster. In Rusland is hij meer dan dat: de man die de klassieke podiumkunsten, waar de Sovjetunie ooit zo in uitblonk, weer eer aandoet. President Poetin speldde hem vorige maand een passende onderscheiding op, zijn zoveelste: Held der Arbeid.

Het Mariinski Theater is voor Sint-Petersburg wat het Bolsjoj is voor Moskou. Valery Gergjev begon er 25 jaar geleden, toen het nog het Kirov heette. Maar terwijl het Bolsjoj in crisis verkeert (nieuwe directeur, aanslag met zuur op danser) opende het nieuwe Mariinski-gebouw in mei in aanwezigheid van president Poetin zelf, op Gergjevs zestigste verjaardag.

Voor een definitieve recensie is het nog te vroeg. Ten eerste: het gebouw, dat een half miljard euro kostte, is nog niet geheel af. Tegen dunne platen verlicht onyx, op matglazen trappen en onder glitterende juwelen aan dunne draadjes, laat vrouw na vrouw in avondkleding zich op de foto zetten.

Maar wie aan de achterkant van het gebouw naar binnen kijkt, ziet een kale hal vol stoffige bouwmaterialen. Dagblad Izvestija tekende klachten op van artiesten die zich in het oude Mariinski moeten omkleden en dan buitenom naar het nieuwe podium moeten lopen omdat de kleedkamers en de loopbrug over de gracht die het oude en nieuwe theater scheidt nog niet af zijn.

En dan is er de akoestiek. Het orkest, dat vanavond Tsjaikovski speelt bij de eenakter Iolanta, komt prachtig uit. De stemmen op het podium daarentegen klinken ijl. „U bent niet de eerste die dat opmerkt”, zegt de garderobejuffrouw. Volgens Gergjev zal er deze eerste maanden volop geëxperimenteerd worden met opstelling en geluid. Elk theater heeft zijn eigenaardigheden. Zo is het oude Mariinski geweldig voor topzangers, maar meedogenloos voor wie een foutje maakt.

Het visuele spektakel is de testfase wel al voorbij. Terwijl het bed van de blinde prinses Iolanta rondjes draait, worden wuivende bladeren op de achterwand geprojecteerd. Uit het plafond zakken geluidloos bomen naar beneden. De set heeft wat van de Efteling.

Het Mariinski ‘2’ is ook uitgerust als 3D-bioscoop. Daar kon je vorige maand nog met een stereobril kijken naar Het Zwanenmeer – in een uitvoering die intussen in het oude gebouw werd opgevoerd tegen een decor van houten zwanen. De 3d-opnames werden live uitgezonden in bioscopen in vijftig landen.

Met dit soort stunts zet Gergjev het Mariinski weer op de wereldkaart. Als theaterdirecteur is hij een hervormer: zo accepteert hij de internationale trend dat operazangeressen steeds jonger en dunner worden.

Niet iedereen waardeert die keuzes. Een bezoeker van Iolanta zegt na afloop dat de voorstelling hem koud liet. „De aannemer van dit gebouw is nu vicegouverneur. Maar wat Gergjev precies voor de kunst betekent, dat snap ik niet.”

Gergjevs gastdirigentschappen leverden hem wereldfaam op. Maar komende jaren, heeft hij gezegd, zal hij vaker in Sint-Petersburg te vinden zijn. Een nieuw podium betekent: extra musici en dansers opleiden.

Tegen het Petersburgse tijdschrift Sobaka verklaarde Gergjev deze maand een duidelijke missie te hebben. „Ik heb veel tijd en moeite gestoken in Prokofjev, Sjostakovitsj en Stravinski. Deze drie componisten hadden mij, het orkest en het hele Mariinski-collectief nodig. Dankzij ons werk worden zij nu niet meer gezien als exotica, maar als zuurstof die je moet ademen [...].”

Volgens Gergjev kan Rusland op deze manier het leiderschap op het muzikale toneel herwinnen. „Daar heb ik een groot deel van mijn leven in gestoken, en ik denk dat ik dat doel bijna heb bereikt.”