Bescheiden balkonscène

België krijgt zondag een nieuwe koning. Het wordt een sobere plechtigheid, zeker in vergelijking met de inhuldiging van koning Willem-Alexander. De Belgische monarchie vergeleken met de Nederlandse op negen punten.

Willem-Alexander, Máxima en, van links naar rechts, de prinsessen Alexia, Amalia en Ariane, in de tuin van landgoed De Horsten in Wassenaar. Foto Novum

Koning der Belgen

Filip wordt de zevende ‘Koning der Belgen’, niet ‘van België’. De Belgische monarchie is Europa’s enige ‘volksmonarchie’ – volgens de grondwet van 1831 bezit het volk de troon en kent het die toe aan de koning. De Belgische keuze voor een volksmonarchie, na de afscheiding van Nederland in 1830, werd in Europa gezien als een constitutioneel experiment. De monarchie moest worden verenigd met het idee van de volkssoevereiniteit van de Franse revolutie. Het Nationaal Congres, met daarin voorname burgers en edellieden, koos in samenspraak met internationale mogendheden voor de Duitse prins Leopold van Saksen-Coburg als eerste koning der Belgen.

Filip behoort tot de vijfde generatie van wat Belgen ‘de Coburgs’ noemen. Als een van de laatste landen in Europa schafte België in 1991 de Salische wet af, die bepaalde dat alleen mannen de troon kunnen bestijgen. Het betekent dat België dit weekend voor het eerst een kroonprinses krijgt: prinses Elisabeth, nu 11 jaar.

Willem-Alexander is ‘Koning der Nederlanden’, een territoriale aanduiding. De eerste Nederlandse koning, Willem I, trad in 1815 aan als soeverein monarch, niet als monarch van het volk. Pas in de grondwet van 1848 werd de macht van de koning constitutioneel ingeperkt. Nederland heeft al langer koninginnen, sinds 1890.

Politiek omstreden

Meteen nadat Albert II, koning sinds 1993, begin deze maand zijn abdicatie had aangekondigd, begon het debat over een ‘protocollair’ (ceremonieel) koningschap. Maar Filip wordt gewoon koning oude stijl, mét een politiek-bestuurlijke rol, zoals vastgelegd in de grondwet van 1831. De vorst ondertekent alle wetten – wat veel Vlaamse politici uit de tijd vinden. Steeds wordt het voorbeeld genoemd van Boudewijn (koning van 1950 tot 1993), die in 1990 weigerde een abortuswet te ondertekenen. Hij werd 36 uur uit zijn functie gezet om de wet erdoor te krijgen.

Niet grondwettelijk vastgelegd, maar in de loop der jaren gegroeid, is de rol van de koning bij kabinetsformaties. Het was koning Albert II die aanstuurde op het premierschap van Herman Van Rompuy (2008-2009), nu voorzitter van de Europese Raad. Maar de chaotische, meer dan 500 dagen lange formatie van 2010-2011 heeft het gezag van de koning wel aangetast. Veel politici willen de rol van de koning bij formaties inperken. Ze kijken naar Nederland.

Ook in Nederland ondertekent de koning elke wet, maar erg controversieel is dit niet. Wel beperkte de Tweede Kamer onlangs de rol van het staatshoofd bij kabinetsformaties. De Kamer nam bij de formatie van het kabinet Rutte-II zelf de leiding.

Kleurrijke privileges

Voor wie levenslang in de cel zit, is er altijd nog hoop: de koning kan veroordeelden ‘genade’ (gratie) verlenen. Vorig jaar ontstond ophef toen bleek dat koning Albert II in 2011 53 Franstaligen gratie had verleend, en slechts 17 Vlamingen. Gratieverzoeken moeten handgeschreven bij het Paleis worden ingediend. De koning kiest gedetineerden uit een lijst die vooraf is goedgekeurd door de Hoge Raad voor Justitie, een adviescollege.

De koning kan burgers tot de adelstand verheffen. Vorige week nog maakte Albert II een kernfysicus baron. Wie in een kinderrijk gezin de zevende opeenvolgende zoon is, heeft geluk. Ouders kunnen dan een beroep doen op de koning als peetoom. De koningin ontfermt zich als peettante over het zevende meisje.

Filip wordt opperbevelhebber van het leger. Hij krijgt de rang van viersterrengeneraal, net als zijn grootvader Leopold III, die in de Tweede Wereldoorlog de troepen aanvoerde, en zijn vader Albert II, die na de aanslagen van 11 september nog aanzat bij een crisisvergadering van de NAVO.

Ook de Nederlandse koning kan gratie verlenen, na zwaarwegend advies van de rechter en de minister van Justitie. Het gebeurt vrijwel nooit: de laatste twee gevallen waren in 1986 en 2009. Peetkinderen onder het volk heeft het staatshoofd niet. Toen Willem-Alexander koning werd, deed hij afstand van de actieve militaire status die hij als prins genoot (hij was onder meer commandeur bij de marine).

Hoeder van de eenheid

In het verdeelde België wil het (Franstalige) koningshuis een bindende rol spelen tussen de taalgemeenschappen. Albert gaf hieraan uiting door actief deel te nemen aan het Vlaamse volksleven. Tot verrassing van velen zong hij in 1994 tijdens een feest in Brugge mee met De Vlaamse Leeuw, het Vlaamse volkslied.

Het motto van het Prins Filip Fonds is „bruggen slaan tussen de drie gemeenschappen” (Vlamingen, Franstaligen, Duitstaligen). Dit fonds stimuleert uitwisseling tussen verenigingen en scholen in de verschillende landsdelen. Het koningshuis is breed maatschappelijk betrokken. Albert waarschuwde in kersttoespraken voor sociale ongelijkheid en armoede. Boudewijn zette zich in voor racismebestrijding.

Ook het Nederlandse Koninklijk Huis wil een „samenbindende rol” spelen. Het Oranje Fonds, in 2002 opgericht, wil „betrokkenheid in de samenleving bevorderen”. Leden van het Koninklijk Huis hebben ook persoonlijke interesses: waterhuishouding en handel (Willem-Alexander) en microkredieten en homo-emancipatie (Máxima).

Nu ook belastingplichtig

Filip wordt de eerste koning sinds 1830 die belastingen betaalt. Hij krijgt het iets krapper dan zijn vader. De vorst wordt vrijgesteld van inkomstenbelasting, maar moet op initiatief van het parlement wel btw en accijnzen gaan betalen over uitgaven. Daardoor daalt zijn nettotoelage van 11,5 miljoen euro naar rond de 10,5 à 10,7 miljoen per jaar, zo schatten Belgische media. Hierin zit Filips salaris en onkostenvergoeding voor onder meer personeel.

België kent geen vermogensbelasting. De omvang van het vermogen van het koningshuis is onbekend. Volgens het hof zelf bedraagt het privévermogen van Albert II rond de 12,5 miljoen euro, maar het gerucht gaat dat het groter is. Er zou nog heel wat fortuin in oud-kolonie Congo zitten. De waarde van buitenverblijf Le Romarin in Zuid-Frankrijk, privé-eigendom van Albert, wordt op 2 miljoen euro geschat.

Koning Willem-Alexander krijgt dit jaar 825.000 euro salaris plus 4,4 miljoen euro onkostenvergoeding. Hij is vrijgesteld van inkomstenbelasting, maar betaalt wel belasting over het deel van zijn vermogen dat niet ten dienste staat van zijn functie. Het Koninklijk Huis betaalt btw, behalve op auto’s. Het vermogen van de Oranjes is onbekend.

Zwak in communicatie

De Belgische koning wordt bijgestaan door zijn kabinetschef. Onder Albert was dat topambtenaar Jacques van Ypersele de Strihou (76), die werd gezien als een machtige ‘onderkoning’ van België. Filip wil Frans Van Daele, voormalig rechterhand van EU-president Van Rompuy, aanstellen als kabinetschef. Ondanks de bescherming van de kabinetschef kreeg het hof de afgelopen jaren geen greep op de negatieve publiciteit. Er was ophef over een belastingvrij fonds van oud-koningin Fabiola, over de zakenpraktijken van prins Laurent in Afrika en recentelijk nog over de bastaarddochter van Albert.

Als prins vloog Filip in 2007 zelf uit de bocht toen hij twee journalisten een uitbrander gaf: „Ik eis dat u eerbied betuigt voor mijn functie en ontzag en respect toont voor dit huis. Als u dat niet doet, bent u hier niet langer welkom.” Iedere burger of politicus die met de koning spreekt, heeft een zwijgplicht. Als deze niet wordt gerespecteerd heet dit „het ontbloten van de kroon”.

In Nederland voert de strak geleide Rijksvoorlichtingsdienst (RVD) het woord namens het koninklijk huis. Maar de RVD kan relletjes niet altijd voorkomen, zoals over het geplande vakantiehuis van Willem-Alexander in Mozambique (2009). Politici die na een gesprek met het staatshoofd uit de school klappen, krijgen kritiek. VVD-Kamerlid Boekestijn trad in 2009 af nadat hij aan de pers verslag had gedaan van een parlementair bezoek aan de koningin.

Matig populair

Het koningshuis draagt een zware historische ballast met zich mee. Na de Tweede Wereldoorlog beschuldigden linkse Franstaligen koning Leopold III van collaboratie met de Duitsers. Conservatief Vlaanderen droeg hem juist op handen. Onder grote politieke spanning werd in 1950 een referendum gehouden over de ‘koningskwestie’. De meeste Vlamingen wilden Leopold terug; de meeste Walen niet. Leopold moest wijken voor zijn zoon Boudewijn.

Nu is het omgekeerd: vooral de Franstaligen zijn koningsgezind. Ze hechten aan het koningshuis als symbool van de Belgische eenheid. De Vlamingen zijn nationalistischer geworden. De grootste partij van Vlaanderen, N-VA, streeft naar onafhankelijkheid. De meeste Vlamingen zijn zo ver nog niet: onlangs bleek uit een peiling dat 20 procent van de Vlamingen van de monarchie af wil.

De oorlog heeft weinig betekend voor de positie van het Nederlandse koningshuis. De vlucht van koningin Wilhelmina naar Engeland is pas onlangs onderwerp geworden van debat. Schadelijker voor het hof waren de Hofmans-affaire en de Lockheed-affaire. In april dit jaar bleek uit een TNS NIPO-peiling dat 85 procent van de Nederlanders vindt dat de monarchie moet blijven.

Nauwelijks een feestje

Filips inhuldiging wordt een bescheiden feestje. Er was maar tweeënhalve week voorbereidingstijd sinds de aankondiging van de abdicatie van Albert op 3 juli. 21 juli is hoe dan ook de Belgische nationale feestdag, met traditioneel militair défilé en vuurwerk. Daarbovenop komt niet veel extra feestgedruis. Om 10.30 uur tekent Albert de akte van zijn troonsafstand. Daarna volgt om 12.00 uur in het Belgische parlement de eedaflegging van Filip, in het Frans, Nederlands en Duits. Daarna is er een balkonscène.

Er zijn geen buitenlandse koninklijke gasten uitgenodigd; er is geen speciaal logo en er is geen officieel koningslied. Het bedrijfsleven is al evenmin erg enthousiast. Merchandise-gekte is er nauwelijks.

Volgens het Paleis is voor de bescheiden opzet gekozen vanwege de korte voorbereidingstijd en de crisis: Men zou zich „solidair” willen tonen met de Belgen die het nu moeilijk hebben. Er wordt gefluisterd dat de werkelijke reden is dat het koninklijk huis bang om is fouten te maken, na alle relletjes van de laatste tijd. Over de soms onhandig opererende Filip bestaan bovendien twijfels.

Voor de inhuldiging is een miljoen euro gereserveerd. Er worden 20.000 mensen verwacht – weinig meer dan het normale aantal op 21 juli.

Nederland had, na de tv-toespraak van Beatrix op 28 januari, drie maanden de tijd om zich voor te bereiden op de troonswisseling op 30 april. De begroting van 5,1 miljoen euro werd met 628.527 euro overschreden. In Amsterdam werden 7.300 extra agenten ingezet. Tussen de 700.000 en 800.000 mensen kwamen.

Incidenten bij ceremonies

De laatste inhuldiging, die van Albert II in 1993, verliep niet zonder incidenten. Vlak voor de eedaflegging van Albert riep de excentrieke Vlaamse parlementariër Jean-Pierre Van Rossem „Vive la république d’Europe! Vive Lahaut!” (Leve de republiek Europa! Leve Lahaut!). Hij verwees naar Julien Lahaut, de oud-voorman van de Kommunistische Partij van België, die in 1950 samen met partijgenoten de inhuldiging van koning Boudewijn had verstoord door „Vive la République” te roepen.

Alberts moeder Fabiola sloeg van schrik haar hand voor haar mond. Albert legde trillend van de zenuwen de eed af.

Met Van Rossem liep het beter af dan met zijn inspiratiebron Lahaut, die nauwelijks een week na zijn verstoring in 1950 vermoord werd. De moord is nooit opgehelderd, maar waarschijnlijk zaten er conservatief-katholieke Leopoldisten (aanhangers van de oude koning Leopold) achter.

De inhuldiging van koningin Beatrix in 1980 ging gepaard met ernstige krakersrellen. De relschoppers kwamen tot vlakbij de Dam, maar de eedaflegging zelf verliep zonder incidenten. De inhuldiging van Willem-Alexander verliep ordelijk.

Zondag doet de Vlaamse tv-zender Eén van 8.00 tot 19.00 rechtstreeks verslag van de troonswisseling.