De magie van de Razende Bol

Zeehonden, zeilers, vogels – ze houden van de Razende Bol. Zowel de zandplaat als Texel schuift traag naar het vasteland – in een zee waar getijstromen oppermachtig zijn. „Laten we hem heilig verklaren.”

De Razende Bol (beneden) ligt circa een kilometer ten zuidwesten van Texel (boven). Foto Sytske Dijksen

De naam is onweerstaanbaar: de Razende Bol, een zandplaat van zo’n vierhonderd hectare voor de kust van Texel. Er groeit nauwelijks iets, hooguit een pionier als zeeraket. Bij hevige noordwesterstorm slaan de golven er overheen. Het is een strook wildernis, en daarom geliefd. Catamarans en surfers zetten koers naar de Bol. Zeilboten vallen droog. Mensen gaan de zandplaat op, rennen achter zeehonden aan. Het enkele houten verbodsbordje dat er staat verdwijnt regelmatig in het vuurtje van de barbecue.

De Bol, onderdeel van de grotere plaat Noorderhaaks, is ook de rust- en broedplaats van duizenden zeevogels en de ‘kraamkamer’ waar grijze zeehond en gewone zeehond hun jongen ter wereld brengen en zogen. Recreatie en natuurbescherming botsen op elkaar. De dwergstern heeft de plaat tot broedgebied uitverkoren. Maar deze vogel is overgevoelig voor elke verstoring.

„Het is een wilde zandplaat, laten we hem heilig verklaren”, zegt bioloog Rolf Roos, auteur van het pas verschenen boek over Texel in de reeks Duinen en mensen. Wij staan op de noordwestelijke punt van Noord-Holland ter hoogte van Huisduinen met zicht op de Noorderhaaks, een lichtgele zandplaat aan de horizon. Erachter de Noordzee. De veerboot naar Texel over het Marsdiep vaart af en aan. „Bol” betekent „duintje” en is pas sinds 1838 op de kaart verschenen. Vlak voor ons stroomt water bij eb en vloed met grote kracht door een diepe vaargeul. Getijstromen zijn hier oppermachtig. Niet voor niets hebben platen en geulen hier namen als Helsdeur, Onrust, Razende Bol. Natuurschrijver Jac. P. Thijsse ontdekte in het begin van de twintigste eeuw de schoonheid van de eilanden. Over de beweeglijkheid ervan noteerde hij in 1934: „Zo liggen al onze Waddeneilanden te kronkelen en te kruipen langs de Noordzee en Texel het onrustigst van alle...”

Bioloog Roos vervolgt: „De Razende Bol is een klein, dynamisch Waddeneiland, een lege woestenij, zwevend op de rand van bestaan en niet-bestaan. Juist door die leegte maakt het de avonturier in de mens wakker. Mensen pionieren ook, net als planten en dieren.”

Roelf Hovinga is boswachter van Landschap Noord-Holland en verantwoordelijk voor de Razende Bol. „Op zomerse dagen recreëren er honderen mensen op de Bol. Ze steken met een bootje vanaf Den Helder over. Een tijd lang was het daar zelfs partyground. Zolang iedereen de regels respecteert en niet het rustgebied voor vogels en zeehonden aan de noordzijde betreedt, kunnen natuur en recreatie hier uitstekend samengaan. Dit is ook de boodschap die we de laatste anderhalf jaar via voorlichting en folders verkondigen. Het overgrote deel van de recreanten houdt zich aan de regels, een kleine minderheid heeft echter nog steeds het idee dat er geen regels gelden, juist omdat de Bol zo ver van de bewoonde wereld lijkt te liggen. Dat laatste maakt het populair. Het appelleert aan een wildernisachtige sensatie. Als voorlichting alleen niet werkt overwegen we bij zware overtredingen een bekeuring uit te gaan schrijven.”

De bewegende zandplaat is bezit van Dienst Domeinen. Rijkswaterstaat is beheerder. En het is Texels grondgebied. Juist deze verschillende instanties houden de Bol als een „witte vlek” op de kaart, waardoor bescherming van de hoge natuurwaarden tot kort geleden uitbleef. „Een verantwoordelijke partij ontbrak”, aldus Hoving. „Daarom heeft Landschap Noord-Holland er een coördinerende taak.”

De plaat kwam in december 2012 in het nieuws doordat bultrug Johannes er aanspoelde en uiteindelijk, na veel vergeefse reddingspogingen en strijd tussen natuurbeschermers en deskundigen, de dood vond. De lotgevallen van Johannes stelde de omstreden positie van de Razende Bol op scherp. De beslissing over de redding kaatste heen en weer tussen de gemeente Texel met Ecomare als hoofdspeler en Rijkswaterstaat, waardoor acties van onder meer Zeehondencrèche Pieterburen werden gefnuikt. Al is de zandplaat op deze manier uit het nieuws verdwenen, het betekent niet dat het daar zorgeloos in het water ligt te blinken.

Integendeel. In Duinen en mensen - Texel brengen Roos en een aantal deskundige gastauteurs, onder meer verbonden aan Staatsbosbeheer, zeeresearchinstituut NIOZ, Waddenacademie en Landschap Noord-Holland, de wankele positie van de plaat in beeld. Allereerst staat de plaat onder bedreiging van het vasteland zelf: Texel en Noorderhaaks zullen ooit een geheel worden met het land. Wanneer, dat weet niemand. Ergens in 2025, 2030? Het is een verschijnsel dat voor alle Waddeneilanden geldt. Roos: „De vaste wal krijgt steeds meer grip op de eilanden. Het eilandenrijk verdwijnt. Ik ben in mijn boek op zoek naar het hart van Texel en hoe dat klopt. Als bioloog ben ik vooral geïnteresseerd in flora en fauna. Op een eiland kan de ene soort bestaan dankzij afwezigheid van de andere soort. Een predator als de vos komt er bijvoorbeeld niet voor, dat is gunstig voor vogels die op de grond broeden. Wel zijn er helaas te veel verwilderde katten. Eilandernatuur gedijt alleen dankzij een strikt isolement. Maar dat isolement blijkt in werkelijkheid moeilijk vol te houden.”

Dat komt ook door de natuur zelf. Die is aldoor in beweging. Het is bewezen dat de zilvermeeuwen van de Bol en Texel gaan snacken op het Amsterdamse Leidseplein. Er komen planten en dieren als exoten op het eiland terecht dank zij materiaaltransport. Ook in sociologisch opzicht komt Texel steeds dichter bij het vasteland. Omdat het eiland rijker is dan Den Helder, nemen schoonmakers in alle vroegte de veerboot. Zeker op zaterdagochtend als de weekeindhuisjes en hotelkamers geboend worden. De wederzijdse economische afhankelijkheid is groot.

Het toverwoord voor die afhankelijkheid is recreatie. Spitsen we dat toe op de Razende Bol dan is het verbazingwekkend dat er weinig serieus onderzoek is gedaan naar het spanningsveld tussen recreatie en natuur. Stel dat Nederland geen badgasten en zeevermaak kent, dan zouden onze stranden tjokvol broedvogels en interessante flora en fauna zitten. Roos wil zeker niet de mensenhand weren uit de duinen, dat is onmogelijk. Sinds het ontstaan van de duinen is de mens van beslissende invloed geweest. Dat geldt voor de Razende Bol in extreme mate. Volgens Roos heeft elk natuurgebied in Nederland met recreatiedruk te maken: „ We hebben de zorgplicht sommige gebieden afgesloten te houden, Griend bijvoorbeeld. Dat heeft tijdens de broedtijd een vierentwintiguursbewaking.”

Een woordvoerder van de gemeente Texel zegt het gebied niet te willen afschermen of geheel tot verboden terrein te maken. De optie van Griend is niet aan de orde. Het beleid van de gemeente Texel is er juist op gericht een balans te vinden tussen recreatie en natuurwaarden, dat is de „kurk waarop het eiland drijft”. De natuur houdt de recreatie in stand, en daardoor de economie van het eiland. Dat dus, volgens Roos, zijn „specifieke eilander karakter aan het verliezen is”.

Op de zandplaat Noorderhaaks is er bovendien iets vreemds aan de hand. Slechts een klein deel ervan, de noordhoek, is officieel aangemerkt als beschermd gebied. De coördinaten liggen vast. „Maar”, zegt Roos, „de plaat is beweeglijk en loopt onder die coördinaten uit. Die zijn in enkele tientallen jaren achterhaald. Straks ligt het beschermde deel weer onder water en dan is de hele plaat een vrijplaats voor wie en wat dan ook.” Roos heeft een plan voor dit beweeglijke heiligdom. Hij wil het onderdeel laten uitmaken van Nationaal Park Duinen van Texel. „Bovendien”, voegt hij eraan toe, „zou de huidige verantwoordelijke, het Ministerie van Infrastructuur en Milieu, de grenzen om de tien jaar opnieuw moeten vaststellen. Maar liever nog een geheel beschermd gebied. De plaat is een van de kostbaarste diamanten aan de Noordzeekust. Die mag niet vermalen worden.”

Rolf Roos & Nico van der Wel (red.): Duinen en mensen Texel. € 37,50. Inl: www.duinenenmensen.nl; www.natuurmedia.nl * Landschap Noord-Holland heeft de website ontwikkeld www.razendebol.info