Muur op muur geplakt

Fototentoonstelling // Op wat nog over is van de Berlijnse Muur plakt een kunstenaar foto’s van grensmuren elders op de wereld Maar critici willen de resten als herdenkingsplek behouden „De Muur moet authentiek blijven.”

De gemoedstoestand van Kai Wiedenhöfer verandert van het ene op het andere moment. Nu is hij een vriendelijk glimlachende succesfotograaf die een groep journalisten zijn werk laat zien. Dan weer wordt de glimlach een grimas. „Als ik zie hoe de internationale gemeenschap altijd maar toekijkt bij groot onrecht... Ik moet ervan braken!”

Aan de achterkant van het langste stuk van de Muur in Berlijn, beter bekend als East Side Gallery, staat Wiedenhöfer bij een van zijn negen meter lange en drie meter hoge panoramafoto’s van grensmuren.

Als eerstejaarsstudent aan de kunstacademie fotografeerde Wiedenhöfer in 1989 de val van de Berlijnse Muur. Sindsdien is hij zich in zijn werk altijd blijven bezighouden met het thema grenzen en scheidingsmuren. Dat zegt hij in het filmpje op internet waarmee hij eerder via crowdfunding 17.000 euro inzamelde voor dit project. En dat herhaalt hij hier bij de Muur. Maar het blijkt ook uit zijn beelden.

Tot midden september zijn in Berlijn 36 panoramafoto’s van acht grensmuren te zien. Van de langste muur in de Verenigde Staten, die the home of the free moet beschermen tegen de invasie van goedkope arbeidskrachten uit Latijns-Amerika. Tot de grimmigste: de geëlektrificeerde versperring voorzien van messcherp prikkeldraad rond de Spaanse enclaves in Marokko. Die moet Afrikanen uit Europa houden.

Bij elkaar beslaan de foto’s over een lengte van 364 meter een totaaloppervlak van ruim duizend vierkante meter. Naar verwachting van Wiedenhöfer en mede-initiatiefnemer Adrienne Goehler, voormalig cultuursenator van Berlijn, zullen deze zomer een kwart miljoen mensen naar de beelden komen kijken.

Voor Wiedenhöfer gaat het bij deze tentoonstelling om een compromis. Vandaar het afgrijzen dat dicht onder de oppervlakte van zijn goede humeur schuilt. Zelf heeft hij de stad Berlijn vier jaar geleden al voorgesteld om de muur die Israël heeft opgetrokken rond de Palestijnse gebieden op de Berlijnse Muur te plakken. Als krachtig politiek statement. Wiedenhöfer heeft de bouw van die muur sinds 2003 fotografisch vastgelegd en gedocumenteerd in zijn boek Wall. „De Tweede Wereldoorlog was de grootste misdaad van de vorige eeuw”, zegt hij. „En ik word ziek als ik zie dat iedereen hier alleen wil herdenken. Men wil of durft door die oorlog geen standpunt in te nemen tegen een nieuw, groot onrecht. Zoals die muur in Israël.”

De lokale autoriteiten in Berlijn kwamen volgens Wiedenhöfer met het tegenvoorstel om een tentoonstelling te maken „zonder fysieke aanpassing” van de Muur. „Dat betekent dat men wilde dat ik het beeld van de Israëlische muur na zonsondergang hier kon projecteren op de Muur. Alleen al aan kosten voor beamers zou dat duizenden euro’s hebben gekost.”

Samen met de invloedrijke cultuurpaus Adrienne Goehler, die helemaal gewonnen was voor het Wallonwall-concept, ging Wiedenhöfer door. Tegen alle bezwaren in die leefden binnen het wijkbestuur van Friedrichshain/Kreuzberg. Zo zou de Muur kunnen worden beschadigd. En het gaf geen pas de muur in Israël te vergelijken met de Berlijnse Muur. Bovendien pasten de foto’s van Wiedenhöfer niet in het concept van gedenktekens dat in Berlijn wordt gehuldigd. En ook van artistieke zijde, van het kunstenaarsinitiatief East Side Gallery, werd aangevoerd dat de foto’s de plek zouden „vervalsen”. De Muur moest „authentiek” blijven.

Goehler maakt korte metten met al die critici. De Muur wordt niet beschadigd door behanglijm en papier. Dat heeft een proef uitgewezen die vorig jaar november is uitgevoerd met één grote panoramafoto. En aan de Muur, zoals die er nu uitziet, is volgens Goehler helemaal niets meer authentiek: „Mensen die dat zeggen doen aan geschiedenisverdoezeling.” En over de omzichtigheid rond het thema Israël zegt Goehler: „Elk land maakt een narratief om de eigen muur te rechtvaardigen. De muur in Israël zou de Israëliërs beschermen tegen terroristen. Gelukkig zag een meerderheid van het wijkbestuur dat anders. Er hangen hier nu ook wel degelijk foto’s van de Israëlische muur.”

Wiedenhöfer is niet bang dat graffitiartiesten of tegenstanders zijn werk te lijf zullen gaan. Sterker, hij verwacht dat dit zal gebeuren. „We hebben genoeg kopieën gedrukt om beschadigde delen snel te vervangen.” Hij glimlacht weer.