Denk nu niet aan een witte beer

Redacteur psychologie

Op 9 september 2011 werd op Harvard University in Boston het eendaagse congres ‘Wegstock’ gehouden, ter ere van sociaal psycholoog Dan Wegner, die afgelopen vrijdag thuis overleed. Wegner was wereldberoemd, onder collega’s maar ook bij een breder publiek, onder meer door zijn onderzoek waarin hij mensen opdroeg vijf minuten lang niet aan een witte beer te denken. Als dat daarna weer wél mocht, kregen mensen die witte beer ironisch genoeg niet meer uit hun gedachten: een rebound-effect.

Het congres was niet louter georganiseerd omdat Wegner zo bekend was, of zo’n goede onderzoeker. Hij was een jaar eerder gediagnosticeerd met de progressieve, dodelijke zenuwziekte ALS, amyotrofe laterale sclerose, die steeds meer spieren doet uitvallen. Hij wist dat hij nog maar kort te leven had. En die dag – toevallig net twee dagen nadat de fraude van Diederik Stapel bekend werd – hadden bevriende collega’s voor hem een feestje voor de sociale psychologie georganiseerd. Zeventien toppsychologen spraken een klein beetje over Dan Wegner en heel veel over hun en elkaars onderzoek. Een vrolijke dag werd het, geheel in lijn met Wegners absurde gevoel voor humor. „Omdat het een congres is ter ere van hem”, zei congresvoorzitter en initiatiefnemer Dan Gilbert in zijn openingspraatje, „heeft hij ons allemaal opgedragen een ongebruikelijk stuk ondergoed te dragen en te proberen daar zo min mogelijk aan te denken.”

Wegner was een onderzoeker die zichzelf elke pakweg zeven jaar opnieuw probeerde uit te vinden, vertellen Henk Aarts (Universiteit Utrecht) en Ap Dijksterhuis (Radboud Universiteit, Nijmegen), de enige twee Europese sprekers op Wegstock. Dan ging hij iets nieuws onderzoeken. Naast het ‘witteberenonderzoek’ was zijn belangrijkste bijdrage aan de wetenschap zijn onderzoek naar de vrije wil – het gevoel van vrije wil stond volgens hem los van gedrag. In 2002 publiceerde hij het populair-wetenschappelijke boek The Illusion of Conscious Will.

De laatste tijd onderzocht Wegner het verschijnsel dat mensen van elkaar denken dat ze een vrije wil hebben, vertelt Aarts. „En hoe we aankijken tegen mensen met locked-in syndroom. Het is wel heel ironisch dat hij is gestorven aan iets waar hij veel wetenschappelijke belangstelling voor had.” Als bij ALS allerlei spieren zijn uitgevallen, kan de situatie ontstaan dat een patiënt niet meer kan communiceren terwijl hij nog wel bij bewustzijn is.