VS krijgen vrij spel van Duitse geheime dienst

Bondskanselier Merkel komt in een lastig parket door de onthullingen van Edward Snowden. Duitse politici weten niet wat de inlichtingendienst doet.

„De Amerikaanse rechter?” schampert Edward Snowden. U gelooft toch niet echt dat er iemand aangeklaagd gaat worden? „Wetten zijn voor mensen zoals u en ik – toch niet voor hen.” Dat schreef de Amerikaanse ex-medewerker van de CIA aan Jacob Appelbaum, oud-woordvoerder van klokkenluiderswebsite WikiLeaks. Appelbaum wilde weten wie er allemaal berecht ging worden na Snowdens onthullingen over illegale afluisterpraktijken van inlichtingendiensten in de VS en in andere westerse landen.

De e-mailwisseling tussen Appelbaum en Snowden die plaatshad voordat de affaire uitbarstte, verscheen deze week in Der Spiegel. Snowden schrijft daarin ook dat de Bundesnachrichtendienst (BND), de Duitse inlichtingendienst, en de Amerikaanse National Security Agency (NSA) „onder één hoedje spelen”. Die opmerking leidde in Duitsland tot veel ophef. Minister van Justitie Sabine Leutheusser-Schnarrenberg spreekt van „een verlies aan vertrouwen” en vindt dat de Amerikanen niet achterover kunnen leunen in de hoop dat „de storm van verontwaardiging plaatsmaakt voor vakantierust”. Minister van Binnenlandse Zaken Hans-Peter Friedrich is gisteren persoonlijk naar de VS gevlogen om opheldering te vragen.

Nadat eerst vooral de NSA onder vuur kwam te liggen, hebben Snowdens onthullingen zich nu als een olievlek verspreid over andere inlichtingendiensten. De NSA opereert niet alleen. Er is een netwerk van (westerse) veiligheidsdiensten die informatie delen. Behalve de ‘Five Eyes’, zoals Snowden de nauwe samenwerking tussen VS, Verenigd Koninkrijk, Canada, Australië en Nieuw-Zeeland noemt, doen ook Fransen, Duitsers, Italianen, Spanjaarden en volgens Appelbaum ook Nederlanders gretig mee aan het uitwisselen van data. De NSA heeft er een speciale afdeling voor: het Foreign Affairs Directorate.

Volgens Snowden gaat het vaak zo: de NSA speelt gegevens door aan een bevriende dienst – zonder bronvermelding en met een verzoek om extra informatie te vergaren. Wat die bevriende dienst achterhaalt, wordt in dank aanvaard, opnieuw zonder vragen. „Zo nemen ze hun politieke leiding in bescherming voor als een keer uitlekt op welke schaal wereldwijd de privésfeer van mensen geschonden wordt”, zegt Snowden.

De samenwerking van de inlichtingendiensten maakt de vraag naar de juridische status van hun handelen ingewikkelder. De NSA mag geen burgers in de VS bespioneren, maar kan via een bevriende dienst op de hoogte blijven van digitaal verkeer van Amerikanen. Ook andere landen kunnen ongebreideld buitenlanders volgen, maar niet de eigen bevolking.

Dat geldt ook voor de Bundes-nachrichtendienst. De BND mag volgens de Süddeutsche Zeitung zonder toestemming van de rechter geen e-mails opslaan die eindigen op .de en geen telefoongesprekken van nummers die beginnen met 0049. Zelfs als vanaf een Pakistaans e-mailadres in het Engels wordt gecommuniceerd, moet de BND die informatie wissen als blijkt dat het om een Duitser gaat. Maar wat als de VS de kennis over een verdachte Duitser hebben verzameld en delen met de BND?

De NSA hecht aan de samenwerking met Duitsland, waar zich zeker vijf belangrijke knooppunten voor digitale informatie bevinden, waar veel data voor het Midden-Oosten passeren. Die aftappen is zonder Duitse steun heel lastig. De VS delen hun technologische kennis graag als de Duitsers dat in ruil aftappen.

Volgens de Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung (FAS) is dat niet illegaal. Hoewel Duitsland na de hereniging zijn soevereiniteit terugkreeg, zijn de afspraken uit de tijd van de Koude Oorlog nooit teruggedraaid. Destijds moesten West-Duitse inlichtingendiensten alle informatie verstrekken die de geallieerden (lees: de Amerikanen) vroegen. In de Süddeutsche Zeitung concludeert historicus Josef Foschepoth: „De NSA kan in Duitsland doen wat hij wil.”

In ruil deelt de NSA gegevens die voor de Duitsers van belang kunnen zijn. Bondskanselier Merkel verwees vorige week naar de beruchte Sauerland-Gruppe, een cel van een terroristische organisatie die in het grensgebied tussen Pakistan en Afghanistan opereert. Leden daarvan werden in 2007 gearresteerd en in 2010 veroordeeld tot lange celstraffen wegens het voorbereiden van aanslagen.

In een interview in Die Zeit nam de bondskanselier het gisteren op voor de VS, die volgen haar „in de afgelopen decennia altijd onze trouwste bondgenoot is geweest”.

De Duitse regering bezweert dat de BND keurig binnen de wet opereert. Maar wie controleert dat? Het ministerie van Binnenlandse Zaken verwijst naar het ‘parlementaire controlegremium’, dat op basis van volledige geheimhouding inzage zou krijgen in alle feiten. Fritz Rudolf Körper, een SPD-parlementariër in het gremium, zei tegen de FAS dat de Duitse „nationale integriteit” niet is geschonden, omdat de Amerikanen Amerikaanse servers gebruiken. Maar volgens oud-rechter Wolfgang Neskovic, zelf jarenlang lid van het gremium, doen de Amerikanen „zoveel als ze willen”, omdat ze het kunnen en „er geen enkele controle is”.

Wat weet de regering over de inlichtingenactiviteiten, vraagt SPD-kanselierskandidaat Peer Steinbrück zich af. Als er wetten zijn overtreden door de Duits-Amerikaanse samenwerking, is hij „heel benieuwd hoe mevrouw Merkel deze grondwetsschending rechtvaardigt”.