Vagebond Paddy: niet bij te benen

Het team dat in 1944 de Duitse generaal Heinrich Kreipe op Kreta ontvoerde; op de voorgrond (midden) Patrick Leigh Fermor en (r.) kapitein Billy Moss

Een kleine eeuw stond hij bij de Britse burgerlijke stand ingeschreven als Patrick Leigh Fermor, maar zijn biografe trekt zich daar weinig van aan. ‘Paddy’, noemt Artemis Cooper hem: niet alleen omdat zijn vrienden hem daarmee aanspraken, maar vooral, zo legt ze in het voorwoord uit, omdat dat woord veel beter past bij de ‘boyishness’ die hem zijn leven lang aankleefde. Toen deze Paddy, reisschrijver en verzetsheld, twee jaar geleden stierf, was er dan ook niet zozeer een hoogbejaarde man overleden, als wel iemand die zijn jongensachtigheid tot zijn 96ste levensjaar had weten te conserveren.

Wie leeft als Paddy kan als jongen heel oud worden. Voorwaarden: avontuurlijkheid, nieuwsgierigheid, onafhankelijkheid en daarnaast het literaire vermogen bezittend om dat leven, op het moment dat het lichaam niet langer op volle kracht vooruit wil, vast te leggen in sprankelend maar afgewogen proza. Het is niet voor niks dat een Britse journalist Leigh Fermor ooit bestempelde als ‘een kruising tussen Indiana Jones, James Bond en Graham Greene’. Het is niet voor niks dat Cooper haar Paddy-biografie de ondertitel An adventure meegaf.

Weten we nog wie Patrick Leigh Fermor was? In Groot-Brittannië en in delen van Griekenland weet men dat zeker nog, maar in Nederland valt dat te betwijfelen. De meeste van zijn boeken zijn wel vertaald, maar nu voornamelijk nog antiquarisch verkrijgbaar. Zijn naam zal daarnaast diep in het achterhoofd van de Nederlandse lezer zitten vanwege zijn relatief kleine oeuvre: in een schrijversschap van zestig jaar publiceerde hij maar zo’n tien boeken. Vanaf Roumeli (1966) verliep de productie helemaal traag: een interval van tien, vijftien jaar tussen twee boeken was normaal.

Zo langzaam en bedacht als hij schreef, zo haastig en roekeloos leefde hij. De in 1915 geboren Leigh Fermor had te weinig zitvlees voor de schoolbanken, en na een weinig succesvolle middelbare schooltijd, waar overigens wel zijn liefde voor de literatuur ontvlamde, besloot hij in 1933 een radicale stap te nemen: met de boot naar Hoek van Holland en te voet naar Constantinopel, het huidige Istanbul. De toen pas achttienjarige Leigh Fermor probeerde met de reis een einde te maken aan een leegloperig bestaan dat voornamelijk bestond uit feesten. ‘The answer, he wrote, came suddenly on a rainy evening. To leave England and travel would solve all problems.

Handjevol kleding

Als er al zoiets bestaat als een natuurtalent voor het reizen, dan bezat Leigh Fermor het. Met een handjevol kleding en een paar boeken als bagage hield hij rekening met een reis vol ontberingen, maar zijn charme en zijn bereidwilligheid om zich de taal van een land eigen te maken voorkwamen dat: hij bracht de nacht vaker in de huizen van bemiddelde Duitsers, Roemenen en Hongaren door dan onder de blote hemel.

Wanneer hij op latere leeftijd een man tegenkomt die in dezelfde periode een soortgelijke reis ondernam, blijkt hoeveel Paddy aan zijn flair heeft gehad. De man: ‘[...] whereas I was often forced to sleep out of doors, in ditches, haystacks or public benches, Paddy’s charm and resourcefulness had made him a welcome guest wherever he went.’

De tocht neemt jaren in beslag en zal later een goudmijn blijken voor de schrijver. Zijn reputatie heeft Leigh Fermor echter nog meer te danken aan zijn rol in het Kretenzisch verzet tegen de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog. Hij wordt in het Britse leger opgenomen als blijkt hoe groot zijn kennis van het moderne Grieks is. Triggerhappy is in zijn geval een groot woord, maar soldaat worden is voor Leigh Fermor na zijn jaren als vagebond een logische stap. Dit had Cooper wel wat beter mogen uitpluizen, want van enig politiek engagement is tot dat moment weinig sprake. Zijn politieke ‘overtuiging’ doet ze af in een voetnoot.

De Duitsers regeren met harde hand op Kreta, en Leigh Fermors pièce de résistance breekt aan wanneer hij besluit om, samen met kapitein Billy Moss en enkele Kretenzers, de Duitse generaal Heinrich Kreipe te ontvoeren. Vermomd als Duitse soldaten dwingen ze Kreipes auto tot stoppen en slepen hem daarna het hele eiland over, zodat hij verscheept kan worden naar Egypte dat in handen is van de geallieerden.

In een scène die verdomd veel weg heeft van een avonturenfilm, beklaagt Kreipe zich tijdens de kidnapping over de ruwe omstandigheden door een regel van Horatius te citeren. Paddy, die Horatius tijdens zijn eerdere reis zo goed als stukgelezen heeft, vult de regel van Kreipe aan. Er ontstaat een band tussen Kreipe en hem, wat na de oorlog nog aanleiding is voor een heuse reünie op de Griekse televisie (beeld hiervan is op YouTube te bekijken).

Oerreis

Patrick Leigh Fermor is ook na de Tweede Wereldoorlog blijven reizen, maar de boeken die we waarschijnlijk, maar de Britten zeker, zullen blijven lezen, zijn gebaseerd op de oerreis uit zijn tienertijd. Het eerste deel daarvan legde hij vast in de reisklassieker A time of gifts (1977), deel twee werd gedocumenteerd in Between the Woods and the Water (1986). Een boek als The Traveller’s Tree (1950), over de reis die hij vlak na de oorlog naar het Caraïbisch gebied maakte, wordt bijvoorbeeld wat minder hoog aangeslagen.

Ook Cooper is van mening dat de twee eerstgenoemde boeken het hoogtepunt van Leigh Fermors oeuvre vormen. Voorlopig althans, want liefhebbers van hem kijken alvast uit naar komende herfst, wanneer het boek uitkomt waarin het laatste deel van de Holland-Turkijereis is gedocumenteerd.

Dat Leigh Fermor door Cooper met weinig distantie is beschreven, blijkt niet alleen uit het nogal informele ‘Paddy’. Cooper is weliswaar getrouwd (met militair historicus Antony Beevor), maar je vermoedt dat ze tijdens het schrijven een beetje verliefd is geworden op de man wiens levensverhaal ze optekende: ‘Happiness, excitement, youth, good looks, eagerness to please and an open heart: Paddy had them all. The combination was irresistible, and people responded to it with warmth and delight’. Haar gebrek aan een kritische houding laat ook nogal wat vragen onbeantwoord. Leigh Fermors leven lijkt zich in haar woorden nogal gladjes te hebben voltrokken, en aan de schaduwkant van zijn roekeloze gedrag maakt ze weinig woorden vuil. Zo schoot hij per ongeluk een andere verzetsstrijder dood, maar Cooper laat onvermeld hoezeer hem dat gekweld moet hebben.

Het boek doet je ook niet op een nieuwe manier naar Leigh Fermors oeuvre kijken, wat toch wel zo’n beetje een vereiste is voor een schrijversbiografie. Los daarvan is het een verrukkelijk en liefdevol boek geworden, over een man die zelfs in zijn biografie al nauwelijks is bij te benen.

Voor jonge mensen die na hun middelbare schooltijd overwegen of ze deze zomer nu de bus naar Salou of Lloret de Mar moeten nemen, zou het zelfs een beslissend zetje kunnen zijn in een andere richting.