Arbeid als een raadselachtig experiment

Isaac Rosa: De onzichtbare hand. Vert. Peter Gelauff. Wereldbibliotheek, 349 blz. €29,90****

Zelden eindigt een roman met een dankbetuiging aan mensen als Jeremy Bentham, Friedrich Engels, Michel Foucault, Karl Marx en Richard Sennett. De onzichtbare hand van de Spaanse schrijver Isaac Rosa is dan ook geen gewone roman. Het boek heeft als onderwerp de mechanismen van het arbeidsbestel, die in de meeste andere romans hoogstens zijdelings in beeld komen.

Waarom werken mensen eigenlijk, en wat doet dat met hen? Hoe worden zij tot arbeidsdiscipline gedwongen, welke onderlinge verhoudingen komen daaruit voort, en hoe slaagt het arbeidsbestel erin ondanks alle verbrokkeling min of meer efficiënt te functioneren?

Dat zijn de vragen die Rosa opwerpt, onder een titel die ontleend is aan het werk van filosoof en econoom Adam Smith. Wanneer iedereen in het economisch bestel zoveel mogelijk wordt vrijgelaten, zorgt een ‘onzichtbare hand’ ervoor dat de beste resultaten worden bereikt, zo meende Smith.

Bij Rosa krijgt die slogan een ironische klank. Want vrij kun je het dozijn arbeiders dat erin wordt geportretteerd nauwelijks noemen. Zeker, zij zijn hun arbeidsverplichtingen vrijwillig aangegaan. Maar eenmaal op de werkvloer worden zij gedwongen tot steeds hogere prestaties. Door de (onzichtbare) werkgever, door elkaar en niet in de laatste plaats door het publiek dat hun verrichtingen gadeslaat.

Rosa’s arbeiders werken niet in een normaal bedrijf. Ze zijn aangeworven als metselaar, slager, telefoniste, typiste, monteur, kelner, werkster of computerprogrammeur om hun bezigheden te verrichten op een podium, voor het oog van toeschouwers en media die er over de bedoeling van die onalledaagse opstelling duchtig op los speculeren. Is het een happening, een experiment, een aanklacht? Of is het simpelweg kunst?

Rosa brak vijf jaar geleden internationaal door met zijn roman Het land van de angst, waarin hij op beklemmende wijze de paradoxen van de hedendaagse risicosamenleving opriep. Een maatschappij die veiligheid boven alles stelt, komt onvermijdelijk in de ban van steeds grotere angsten, zo liet hij daarin zien. Speelde de Duitse socioloog Ulrich Beck daarin op de achtergrond een grote rol, in De onzichtbare hand heeft Rosa een ploeg van theoretici ter inspiratie opgetrommeld.

Het nadeel daarvan is dat de plot wel erg kunstmatig is geworden. Maar Rosa’s minutieuze beschrijving van alle beroepshandelingen – inclusief de bijbehorende, zorgzaam vertaalde terminologie – en de wijze waarop daarbij iedere arbeider vanuit zijn werk een persoonlijk gezicht krijgt, maken dat meer dan goed.

Dat het ook voor de lezer een raadsel blijft welke bedoeling het beschreven ‘experiment’ nu eigenlijk heeft, past bovendien wonderwel in gedachte die Rosa in deze hoogst originele roman tot uitdrukking brengt. Het bestel functioneert nu eenmaal zoals het functioneert, zo lijkt hij te zeggen. Punt uit.