Column

Schuld en plezier gaan heel goed samen

‘La bohème’ in de regie van Lotte de Beer. Foto Olivier Middendorp

In 1923 werd Edward Steichen portretfotograaf voor de klassetijdschriften Vogue en Vanity Fair. Legendarische titels, toen ook al. Steichen kreeg fors betaald. Geld zal zijn eerste drijfveer geweest zijn. Maar hij zag nóg een kans schoon. Deze klus gaf hem een alibi om consequent foto’s te maken van ultraberoemde koppen en lijven. Hoe onderscheid je je dan? Hij ging ze fotograferen alsof hij hun imago ter plekke verzon. Althans, zo zien de portretten eruit.

In museum Foam hangen er 200. Mooi zijn ze, met die satijnen lichtval en die uitgehouwen poses. En we kennen ze. Dietrich, Garbo. Pola Negri, Gloria Swanson. Gary Cooper. Pirandello, Churchill. Het manmens Charles Chaplin (en dus niet zijn personage Charlie, wat dit portret magisch maakt: het maakt glamour van iemands onbekende kant).

Ik loop opnieuw langs de foto’s, maar nu in stapvoets wandeltempo. En ik zie, als in een flipboekje, Steichen door de jaren uitvinden hoe dat moet, glamourfotografie. Weg met stoel, kast of kamerplant: veel te gewoon. Hij creëert goden en die bestaan bij hun outfit en hun attitude. Hun enige wapenfeit is hun oogopslag, volgens Steichen. Hij laat ze verwarren door hun tegenstrijdigheid. Enerzijds maakt hij ze zó uitnodigend dat je er warm van wordt. Anderzijds maakt hij ze zó onbereikbaar dat je hersens verkillen.

Tegenstrijdigheid hangt in de lucht. Ook op de eindexamenshow van de Rietveld Academie viel ik voor de kunst van elkaar tegensprekende gevoelens. Voor de vage video’s van Naomi Souwen dus, waarin bijvoorbeeld een melancholiek landschap wordt doorgeknipt want het is ineens een foto. Bij de eindexamenfilms van de Nederlandse Filmacademie houd ik van Eva Zanen. Die verfilmt een verhaal over gesmoord verdriet brutaalweg in een kunstmatige cartoonwereld. Alsof een traan een stukje zoute drop is. Ze noemt haar film ook nog eens Met excuses voor het ongemak. Grap of diepgang? Allebei.

Ook Museum De Pont in Tilburg presenteert een tentoonstelling van net afgestudeerde jonge kunstenaars. Allemaal goed. Maar eentje is beter. Die maakte een kamertje waar 1 persoon tegelijk binnen mag. Er staan geglazuurde aardewerken kommetjes, er liggen scherven. Zoek het kommetje uit dat je het meest aanspreekt, is de opdracht. En dan: neem een beslissing. Gooi het stuk. Of zet het terug.

Deze installatie van Jolien Collen (22) uit Gent heet Guilty Pleasure. Ze wekt heftige gevoelens. Ze spreekt je geweten aan, je wordt uitgedaagd tot vandalisme. Ga je op de verleiding in, dan groeit de installatie dus, met jouw scherven en jouw inslag in de zwarte achterwand. Ze is al mooi en wordt dan mooier. Maar je bent wreed: op een filmpje aan de deur van Guilty Pleasure zag je Collen de kommetjes maken. Haar handen, haar concentratie, het spatje klei op haar wang, ze maken het plezier nog schuldiger.

Ik kies een groen kommetje. Ja, dat vind ik het mooiste.

Ik smijt het kapot. Heerlijk.

Zal ik? Welja. Ik doe er nog een. Niemand die het ziet. Dat rode. Crash! Nog eentje?

Ik bel Jolien Collen op. Ze is bezig met kommetjes draaien, honderden kommetjes, die ze per stuk afwerkt en glazuurt. „Ja, in elk potje stop ik even veel gevoel, ik ben een pietje precies.” Ze schatert, dat doet ze regelmatig. Bijvoorbeeld als ik beken dat ik eerlijk gezegd drie kommetjes heb stukgegooid. „Ik vind het super dat je dat hebt gedaan”, joelt ze. „Ik houd van valsspelen.”

De kommetjes gaan trouwens half zo snel als ze verwachtte. „Heel veel mensen gooien niet.”

Die onttrekken zich dan aan je werk, zeg ik.

Vindt zij van niet. „Met niets doen en terugzetten voeg je ook iets toe. Namelijk niets.”

Guilty Pleasure is vrolijk maar ook zwaar op de hand, verklaart ze. „Want ik dwing iemand om helemaal alleen een keuze te maken.”

Heeft ze zelf gegooid? Stilte. Dan:

„Twee keer. De eerste keer in de proefopstelling. Ik vond het leuk. De tweede keer was in De Pont. Met een lelijk potje. Nee, ik doe het niet nog eens.”

Waarom niet?

„Smijten is leuk. Maar het mooiste potje kiezen en het dan vernielen, dat kan ik niet nog een keer.”

Even is ze stil. Dan giert ze het weer uit.