Doorstaat Shell de test van goede werkgever?

De brief telt maar één zin. Geachte heren, luidt de aanhef. Die heren zijn de informateurs drs W.J. Bos en H.G.J. Kamp. „Hierbij breng ik onder uw aandacht een inbreng van een aantal grote ondernemingen met betrekking tot pensioenvraagstukken.” Op mijn kopie van de brief, gedateerd 18 oktober 2012 en opgeborgen in het digitale kabinetsformatiearchief, is de handtekening onleesbaar. Linksboven staat gelukkig de naam mr. B.E.M. Wientjes, voorzitter. Het is briefpapier van VNO-NCW. De machtige werkgeversorganisatie.

De inbreng van de grote ondernemingen telt drie pagina’s en leest als een eisenpakket. „Duidelijkheid gevraagd”. „Onnodig hoge kosten voor pensioen moeten vermeden worden”. Nergens staan de namen van die grote ondernemingen.

Maar recente omwentelingen bij Shell Nederland en Philips Nederland suggereren dat zij lid zijn van de verborgen bond. Zij willen met nieuwe regelingen hun pensioenkosten terugdringen, althans: niet verder laten stijgen. Hun ommekeer markeert het afscheid van het paternalistisch pensioen, waarin de werkgever als pater familias voor zijn personeel zorgt.

Acht jaar geleden stootte Philips het vermogensbeheer en de uitvoering van de pensioenen af. Nu volgt de finale. Het concern sluit elke aansprakelijkheid voor tekorten in zijn pensioenfonds uit. De ruim 11.000 Nederlandse Philips-werknemers moeten zelf ook meebetalen aan het pensioen. In ruil daarvoor geeft Philips een loonsverhoging en stort zij 600 miljoen euro in het fonds. „Sociaal innovatief onderhandelen heeft vruchten afgeworpen” twitterde @ronvanbaden, onderhandelaar van FNV Bondgenoten.

Shell stevent juist af op een confrontatie met de vakbonden en zijn eigen ondernemingsraad over nieuwe pensioenen voor nieuwe medewerkers. Bonden en OR klagen over de inhoud van de regeling én over het slimmigheidje om via een maas in de wet medezeggenschap hierover te ontlopen. De politieke kleur van president-directeur Dick Benschop (PvdA) van Shell Nederland biedt kennelijk geen harmonie. In reactie op de woede van bonden en OR nam de Tweede Kamer vrijwel direct een amendement aan om de maas in de wet te dichten.

Shell kampt al jaren met pensioennood. In de kredietcrisis van 2008 leed het Nederlandse pensioenfonds van Shell formidabele verliezen. De werkgever moest contractueel 2 miljard euro bijstorten. De pensioenpremie, die de werkgever bijna helemaal betaalt, staat op een record van 45 procent van de pensioengrondslag.

Nieuw personeel is net als de huidige ruim 11.000 medewerkers straks wel aangesloten bij een pensioenfonds. Maar Shell doet geen pensioentoezegging, zoals nu, met een koppeling van pensioen aan salaris. Shell doet louter een premietoezegging. Werknemers dragen individueel alle risico’s bij het beleggen van dat geld. Inflatie. Beurskrach. Kosten van stijgende levensverwachting.

Deze categorie doe-het-zelfpensioen werkt als een rode lap op vakbonden. Eerder dit jaar verloor een middenkadervakbond bij farmabedrijf MSD in Oss een rechtszaak waarin de werkgever werd beschuldigd van falende informatie aan zijn personeel over de risico’s van zulke ‘Ikea-pensioenen’. Mensen gingen er soms tientallen procenten op achteruit, klaagde de bond. De kantonrechter in Den Bosch wees alle eisen af. Vakbonden waren bij de invoering van het nieuwe pensioen betrokken geweest, oordeelde de rechter. Van hen mag je deskundigheid verwachten. Daarmee voldeed het bedrijf aan de eisen die je mag stellen aan goed werkgeverschap.

Dat kan Shell Nederland vooralsnog niet zeggen.

De redacteuren Maarten Schinkel en Menno Tamminga schrijven in deze wisselcolumn over economische ontwikkelingen.