Zo word je ’n vijand van Amerika

Niet alleen klokkenluider Edward Snowden wordt gezocht door de VS. Ook Laura Poitras, die zijn verhalen de wereld in brengt, weet hoe het is om staatsgevaarlijk te zijn.

Laura Poitras heeft de opmerkelijke eer dat haar naam prijkt boven vier van de grootste journalistieke verhalen van de afgelopen tijd. Het eerste verhaal, in The Washington Post, onthulde het geheime afluisterprogramma PRISM van de National Security Agency (NSA). Het tweede was een video op de website van The Guardian, waarin Edward Snowden, de Amerikaanse klokkenluider die de bron was van de onthulling, werd geïnterviewd. Het derde artikel, in Der Spiegel van een week geleden, bracht aan het licht dat de NSA Europese ambassades en instellingen bespioneert. En dit weekend bracht het Duitse weekblad het vierde stuk: een interview waarin Snowden de NSA ervan beschuldigt met Duitsland en andere landen samen te werken bij zijn spionageactiviteiten.

Hoe komt een Amerikaanse documentairemaakster, die tot voor kort buiten een kleine kring collega’s nauwelijks bekendheid genoot, ineens bij drie vooraanstaande internationale media terecht? En ook nog met zulke grote scoops?

Poitras kreeg in januari een e-mail van een anonieme afzender, die zei belastende informatie over de Amerikaanse inlichtingendienst te hebben en documenten om dit te bewijzen. Hij wilde via een streng beveiligd kanaal met haar chatten. Ze wist niet wie hij was of waar hij werkte. Maar: „Ik had het gevoel dat het betrouwbaar was”, zei Poitras tegen het internettijdschrift Salon.

Waarom zij? Het lag voor de hand dat een Amerikaanse klokkenluider als Snowden met zijn informatie naar The New York Times was gestapt. Maar hij wantrouwde de gevestigde media. Hij was teleurgesteld dat The New York Times in 2004 ontdekte dat toenmalig president Bush de NSA toestemming had gegeven om Amerikanen af te luisteren zonder autorisatie van de rechter, maar dit nieuws een jaar lang uit de krant hield omdat het lopend onderzoek in gevaar zou kunnen brengen.

In Poitras zag Snowden een bondgenoot. Niet alleen vanwege de onderwerpen van haar documentaires – de gevolgen van de Amerikaanse oorlog tegen terrorisme – maar ook omdat ze zelf doelwit is van de geheime dienst. Sinds haar film My Country, My Country (2006) werd ze telkens als ze de Verenigde Staten binnenkwam, gearresteerd en urenlang ondervraagd. Snowden zei tegen haar: „Je vindt het waarschijnlijk vreselijk hoe dit systeem werkt, ik denk dat je het verhaal kunt vertellen”, zo vertelde ze tegen Salon.

My Country, My Country vormt het eerste deel van wat een drieluik moet worden over Amerika na 11 september 2001. De film toont de gevolgen van de Amerikaanse bezetting van Irak voor gewone Irakezen en Amerikaanse militairen. De film werd genomineerd voor een Oscar voor beste documentaire. De tweede film, The Oath (2010), volgt Jemeniet Salim Ahmed Hamdan, de chauffeur van Osama bin Laden die in de Amerikaanse terreurgevangenis op Guantánamo Bay terecht kwam.

The New York Times schreef dat „Poitras twee van de meest diepgravende documentaires heeft gemaakt over de periode na 11 september, verhalen ter plaatse die ontvankelijk zijn voor zowel de politieke als de menselijke gevolgen van het Amerikaanse buitenlandbeleid”.

Aan het derde deel van de trilogie werkt ze nog. De film zal gaan over hoe de oorlog tegen terrorisme werd geïmporteerd naar de VS: Amerikanen worden door hun eigen regering steeds nauwlettender in de gaten gehouden. Maar haar werk wordt steeds moeilijker gemaakt door de Amerikaanse autoriteiten.

Sinds 2006 is ze zo’n veertig keer aangehouden door agenten van het Department of Homeland Security, zo vertelde ze tegen Democracy Now. Meestal staan ze haar onderaan de vliegtuigtrap al op te wachten. Ze ondervragen haar urenlang over waar ze is geweest en met wie ze heeft gesproken. Ze nemen haar laptop, mobiele telefoon en camera in beslag, die ze weken later pas terug krijgt, waarschijnlijk nadat de inhoud is gekopieerd.

Poitras schreef vorig jaar in The New York Times dat agenten op de luchthaven van New York tegen haar zeiden: „Als je onze vragen niet beantwoordt, dan vinden we de antwoorden wel op je elektronica”.

Inmiddels heeft Poitras maatregelen genomen om haar werk te kunnen blijven doen en haar bronnen te beschermen. Ze woont nu in Europa, reist zonder elektronische apparatuur, verstuurt ruw videomateriaal naar beveiligde locaties, beschermt haar computers met encryptie, en praat via de telefoon zo min mogelijk over haar werk.

De Amerikaanse journalist Glenn Greenwald schreef vorig jaar in het online magazine Salon een lang en fel verhaal over de behandeling van Poitras. Hij concludeerde: „Dit is het klimaat van angst dat de Amerikaanse regering heeft gecreëerd voor een ongelooflijk talentvolle journalist en filmmaker, die nooit is beschuldigd, laat staan veroordeeld, voor wat voor een overtreding dan ook.”

Greenwald en Poitras kenden elkaar uit het bestuur van Freedom of the Press, een organisatie die journalisten ondersteunt die „slecht bestuur, corruptie en wetsovertredingen in de regering” blootleggen. Dus toen Poitras advies wilde over de klokkenluider die haar had gemaild, belde ze een aantal ervaren collega’s. Eén van hen was Greenwald, die zelf ook een mail van Snowden had gekregen, maar die niet zo serieus had genomen. Poitras overtuigde hem dat wel te doen.

Ze had ook contact gezocht met Barton Gellman, een voormalig journalist van The Washington Post die in 2008 een Pulitzer Prize kreeg voor een serie verhalen over de heimelijke invloed van de Amerikaanse vicepresident Cheney. Na intensieve correspondentie met Snowden publiceerden Poitras en Gellman in The Washington Post over het afluisterprogramma van de NSA.

Greenwald bracht het nieuws dezelfde dag in The Guardian. Hij was een week eerder samen met Poitras naar Hongkong gevlogen om Snowden te ontmoeten in een hotel. Ze interviewden hem het grootste deel van de week en schreven op basis daarvan artikelen. Een van die interviews, over Snowdens beweegredenen, heeft Poitras gefilmd.

Hoe Der Spiegel in contact is gekomen met Snowden of Poitras is vooralsnog onduidelijk. Het Duitse weekblad wil geen uitspraken doen over zijn bronnen. En Poitras heeft niet gereageerd op een interviewverzoek van deze krant. Tegen The New York Times zei ze eerder dat ze een „triljoen e-mails heeft ontvangen”, maar zo min mogelijk aandacht op zichzelf wil vestigen.

Vorige week ontkende Greenwald op Twitter dat Snowden nu het ene na het andere document naar de media lekt. „Snowdens lek is in principe klaar. Volgens Greenwald „beslissen kranten – niet Snowden – wat er gepubliceerd wordt en in welke volgorde”.