‘Verliezer analyseert scherper dan winnaar’

Toon Gerbrands schreef een boek over AZ na de val van financier Scheringa. „De ontkenningsfase sloegen we over”, vertelt de directeur in crisistijd.

Gerbrands: „De verliezer is de grootste winnaar.” Foto Hollandse Hoogte

Het kan geen toeval zijn, daar is Toon Gerbrands nu wel van doordrongen. Dat AZ zich de laatste tien jaar negen keer plaatste voor Europees voetbal, landskampioen werd, de Johan Cruijff Schaal won en, twee maanden geleden, de KNVB-beker veroverde na een seizoen dat zich grotendeels had afgespeeld rond de degradatiestreep. „Ik weet niet of mijn theorieën waar zijn, maar het werkt wel”, zegt hij in het Restaurant Louis van Gaal, bij de hoofdingang van het stadion.

Gebrands heeft net zijn boek De succescrisis laten bezorgen aan alle 150 Kamerleden – „op eigen kosten, anders krijg je er weer gezeur over”, voegt hij er haastig aan toe. Gerbrands, in zijn elfde jaar als directeur van AZ, weet wat het is een crisis te lijf te gaan. „Als één Kamerlid geïnspireerd raakt is het geslaagd.”

Nooit leerde hij zo veel als in de nasleep van het faillissement van geldschieter DSB en clubeigenaar Dirk Scheringa, in 2009, toen kampioen AZ langs de randen van de afgrond scheerde. Met een curator als baas de Champions League in.

AZ leek gedoemd tot een roemloze ondergang. Maar zie eens, drie jaar later: de club speelt Europees voetbal, is schuldenvrij en kent een sluitende begroting – wat onder DSB nooit was gelukt. „Destijds hadden we een gedekte begroting van 28 miljoen euro, en 33 miljoen aan uitgaven. Het verschil werd bijgelegd door iemand die in de Quote stond voor 800 miljoen.”

De woorden struikelen over elkaar als hij praat over de paradox in zijn boektitel: „Je kunt negatief naar een crisis kijken, je kunt het ook zien als een omslagpunt, een basis voor verandering. De Chinezen hebben daar een mooi spreekwoord voor: de verliezer is de grootste winnaar. Want verliezers analyseren scherper dan winnaars.”

In zijn lange en gevarieerde loopbaan legde hij de fundamenten onder een succesvol beleid bloot. De belangrijkste, in tijden van crisis: wees duidelijk. „Langdurige onzekerheid is vele malen erger dan slecht nieuws. Na het faillissement sloegen we de ontkenningsfase over. Wij zeiden tegen de 120 personeelsleden van AZ: het is slechter dan we denken, het wordt moeilijker dan we denken, we weten ook niet of we over een jaar nog bestaan.”

Gerbrands is de eerste om te erkennen dat hij zelf ook niet wist of AZ kon worden gered, toen hij dagelijks een curator over de vloer had. „Natuurlijk heb ik veel getwijfeld. Eén keer is het me aangevlogen. We hadden berekend dat we de salarissen in mei en juni 2010 niet meer konden betalen. Toen besloten we twee spelers in de winterstop te verkopen: Sébastien Pocognoli en Ari. Ik wilde alles doen, maar niet op een zeepkist aan 120 mensen vertellen dat ze geen salaris zouden krijgen.”

Zelf concentreerde hij zich op de dingen die hij zelf kon beïnvloeden. „Alles waar ik niet over ging, zoals de economische crisis, stopte ik letterlijk in een mapje ‘onbeheersbare zaken’. Daar hoefde ik geen energie aan te besteden. En ik zorgde ervoor dat ik uitgerust was als ik weer zo’n zware vergadering met de curator in moest. Hoeveel managers werken niet tachtig uur per week en gaan doodmoe zo’n bespreking in? Ik ben gaan hardlopen, was altijd op tijd thuis voor het eten. Ik heb nog nooit zoveel geslapen als dat jaar.”

Ondertussen ging het roer volledig om; AZ had geen keuze meer. Toen Gertjan Verbeek in 2010 solliciteerde naar de baan van hoofdtrainer draaide Gerbrands er niet omheen. „Ik zei: er is geen geld, we moeten miljoenen besparen, alle goede spelers moeten weg, je mag eenderde van de transferinkomsten gebruiken voor nieuwe spelers die de helft minder verdienen. Maar we willen wel in de subtop van Nederland blijven. Toen zei Gertjan: ik doe het, op één voorwaarde: we gaan het wel sámen doen. Dus toen Ajax mij later vroeg, heb ik ‘nee’ gezegd. Duidelijkheid. En Verbeek heeft veel gezegd, maar hij heeft nooit gepiept dat zijn beste spelers weggingen.”

Maar vorig seizoen, toen AZ wegzakte, brak een nieuwe crisis uit. „De wake-up call kwam toen we begin maart bij RKC verloren, een paar dagen nadat we Ajax hadden verslagen voor de beker.”

Gerbrands reageerde hetzelfde als tijdens de DSB-crisis: „We begonnen met erkennen dat we konden degraderen. Tot dan ontkenden we dit. Toen zijn we met elkaar gaan praten, met de spelers en de staf. Ineens was iedereen ervan doordrongen dat er iets echt moest gebeuren.”

Voetbal blijft voor managers complex, zegt Gerbrands. „Je moet niet alleen financieel gezond zijn, je hebt ook te maken met supporters. Er wordt over je geschreven, er zijn supporters die AZ-tatoeages laten zetten, er worden praatprogramma’s over je vol gesproken. Als je Adam Maher voor een paar miljoen verkoopt heb je het als bedrijf goed gedaan, maar de supporters zeggen: we zijn onze beste speler kwijt.”

Ook daar heeft Gerbrands de afgelopen jaren nooit een geheim van gemaakt. „Bij AZ spelen voetballers met een loopbaan in opbouw. Wij halen talentvolle jongens die we hier twee of drie jaar houden. Dan maken ze de volgende stap. Niemand haalt zijn pensioen hier. Dat weten de supporters ook.”

Sprekend voorbeeld is de elftalfoto. „Die is elke drie jaar compleet nieuw. Van het kampioenselftal van 2009 hebben we alleen Maarten Martens over. Over drie jaar is ie weer compleet anders. Al onze keuzes zijn daar op gebaseerd. Toen Mounir El-Hamdaoui en Moussa Dembélé weggingen zei iedereen dat het moeilijk zou worden. Toen schopte Kolbeinn Sigthórsson ze erin, daarna Jozy Altidore. Wat het publiek niet weet, is dat ook de opvolger van Adam Maher al geboren is.”

In plaats van te treuren om het verlies van goede spelers heeft AZ er zijn beleid van gemaakt. Gerbrands veranderde al vroeg in zijn loopbaan de gevleugelde uitspraak Never change a winning team in Always change a winning team. „Doorselecteren in een succesvol team is de grootste paradox in sport, want leg het maar eens uit aan de pers, aan Jan Publiek.”

Als volleybalcoach ging hij ooit te lang door met een kampioensteam van Dynamo. „De hele dynamiek kan verdwijnen uit een ploeg die te lang bij elkaar blijft. Bij mij wisten ze precies wanneer ik boos zou worden, onder elkaar was alles al bevochten. Dan wordt het topsport als lifestyle. Dodelijk. Louis van Gaal is heel goed in doorselecteren. Hij zette bij Bayern ook meteen een aantal belangrijke spelers opzij.”

De keuze om toptalent Maher nu te verkopen aan PSV is heel bewust, zegt Gerbrands. „Gertjan Verbeek, die constant met die jongens werkt, heeft gezien dat Adam toe is aan een volgende stap. Bij AZ is er voor zijn ontwikkeling onvoldoende uitdaging, dus zou hij minder kunnen gaan presteren voor AZ.”

Toon Gerbrands: De succescrisis. Pharos Uitgevers. 164 pagina’s. 17,95 euro.