Het bezoek van de paus aan Lampedusa

Hoewel Nederland met gevechtstroepen uitrukt, is Mali géén vechtmissie, benadrukten de ministers. Foto AFP

Paus Franciscus bezoekt vandaag het Italiaanse eilandje Lampedusa, dat voor veel bootvluchtelingen de poort naar Europa is. Het is zijn eerste bezoek sinds hij in maart als paus gekozen werd. Een symbolische keuze.

Waar is Lampedusa bekend van?

Het is een piepkleine eilandje in het hart van de Middellandse Zee, iets meer dan twintig vierkante kilometer groot. Dat is ruim de helft van Vlieland. Vroeger was Lampedusa bekend wegens zijn stranden en zijn karakteristieke wijn, maar de afgelopen jaren is het een symbool geworden voor de ontberingen die mensen doorstaan die vanuit Afrika naar Europa proberen te komen – en voor hun hoop op een beter leven.

Vaak is Lampedusa, dat dichter bij Afrika ligt dan bij Sicilië, de eerste veilige haven op de gevaarlijke overtocht vanuit Egypte, Libië of Tunesië. Regelmatig komen de volgepakte boten vol vluchtelingen niet eens zo ver, omdat de oude brikken die door mensensmokkelaars zijn opgekocht, pech krijgen of averij oplopen. Alleen al vorige week zijn driehonderd mensen door de kustwacht naar Lampedusa gebracht. Er zijn opvangcentra, maar zeker met de recente onlusten in Noord-Afrikaanse landen zijn die vaak veel en veel te klein. Zeg ‘Lampedusa’ en je ziet volgepakte bootjes, uitgeputte migranten, uitpuilende opvangcentra.

Waarom gaat de paus juist daarnaartoe?

De Argentijnse kardinaal Bergolgio is in maart gekozen en dit is zijn eerste reis als paus Franciscus, pas een week van tevoren bekendgemaakt. Zijn secretaris zei donderdag tegen Italiaanse journalisten dat Franciscus wil laten zien „dat terwijl er in het noorden rijken zijn die verkwistend leven, er aan de andere kant een zuiden is dat alles achterlaat om het geluk te zoeken en daarbij vaak de dood vindt”. Het bezoek past in de nadruk die de paus in zijn preken heeft gelegd op barmhartigheid jegens mensen die hulp nodig hebben, ziek zijn of gevangen zitten. Zaterdag nog zei hij tegen seminaristen, priesters in opleiding, dat hij het vervelend vindt als hij een geestelijke in een dure auto ziet rijden. De burgemeester van Lampedusa sprak dit weekeinde al van een historisch bezoek, waarbij de paus „mensen zichtbaar wil maken die onzichtbaar zijn gebleven”. Misschien verwijst de paus nog naar zijn eigen vader, ook een immigrant. Die vertrok in de jaren twintig vanuit Noord-Italië naar Argentinië.

Wat gaat hij daar doen?

Hij zal een krans in zee gooien ter nagedachtenis aan alle vluchtelingen die op zee zijn omgekomen. In de loop van de ochtend spreekt hij met vluchtelingen en zal hij een mis opdragen – de kelk is door een lokale timmerman gemaakt uit hout van boten waarmee immigranten naar het eiland zijn gekomen. Het bezoek is volgens het Vaticaan bedoeld „om een beroep te doen op het verantwoordelijkheidsgevoel van eenieder om voor deze extreem behoeftige broeders en zusters te zorgen’’. De paus wil met zijn bezoek ook een hart onder de riem steken van de ruim zesduizend inwoners, die vaak zwaar te lijden hebben onder de soms onbeheersbare stroom bootvluchtelingen. Het is met nadruk gepresenteerd als een „pastoraal bezoek”. Alleen lokale notabelen zijn uitgenodigd.

Hoeveel vluchtelingen komen er naar Lampedusa?

In de eerste helft van het jaar zijn er bijna achtduizend vluchtelingen per boot naar Italië gekomen. Bijna de helft, 3648 mensen, kwam eerst terecht in Lampedusa. Dat is drie keer zo veel als in de eerste helft van vorig jaar. Al zijn het er minder dan in 2011, toen omwentelingen in Tunesië en Egypte en de oorlog in Libië leidden tot de komst van 50.000 vluchtelingen in Lampedusa.

Volgens een schatting van de hulporganisatie Sant’Egidio zijn tussen 1988 en nu 19.000 vluchtelingen op zee omgekomen die vanuit Afrika via Italië de Europese Unie wilden binnenkomen. Het VN-Hoge commissariaat voor de vluchtelingen spreekt in meer algemene zin over honderden doden op zee in de afgelopen paar jaar.