Onze man in Caracas En dit wordt dan het boek Lees verder op de volgende pagina

De zaak-Snowden heeft alle ingrediënten van een spionagethriller. Tomas Ross verzint een plot over dubbelspel en bedrog in de wereld van de veiligheidsdiensten.

Jammer dat John Le Carré The Spy Who Came in from the Cold (1963) schreef, anders had ik die titel nu kunnen gebruiken voor een thriller over Edward Snowden. Al zou Ian Flemings From Russia with Love (1957) ook aardig zijn. En zat Snowden inmiddels op Cu- ba dan was Graham Greene’s Our Man in Havanna uit 1958 ook heel toepasselijk. De Klokkenluider kan ook maar dat boek schreef ik zelf al. En bovendien ís Snowden geen klokkenluider. Wat dan wel ? Een rancuneuze ijdeltuit? Een WikiLeaker als Julian Assange of Bradley Manning? Een politiek vluchteling? Welnee, Edward Snowden is een spion. De vraag is alleen: voor wie?

Drie titels van spionageromans uit en over de Koude Oorlog die nog steeds staan als een huis, want zo veel is er niet veranderd in het spionagewereldje. Beste bewijs is wel dat Osama bin Laden niet dankzij PRISM, satellieten of taps werd getraceerd maar door simpelweg een koerier te volgen. Reken maar dat als Fleming en Greene nog leefden, ze nu The Snowden Affair op hun Remingtons zaten te tikken. En wat zou de oude Le Carré er achter zijn schrijftafel in Cornwall van maken? Of ik, sprak de gek.

Een thriller staat of valt met de plot. Zonder een spannende plot geen misdaadroman, al schrijf je nog zo meeslepend en invoelend en al plak je er tien keer ‘literaire thriller’ op. Een goede plot moet logisch in elkaar zitten. Geen toeval, geen ‘Dei ex Machina’, geen hocus pocus. De logica moet de lezer pas blijken hij het boek uit heeft. En bovenal moet een plot geloofwaardig zijn. Daarom schrijf ik zo graag ‘faction’ waarin de fictie gebaseerd is op controleerbare feiten. ‘Echt gebeurd’ is per definitie geloofwaardiger dan fictie. En vaak spannender.

Dat maakt het wel een stuk lastiger om een plot te verzinnen, je kunt de lezer immers niet bedonderen door feiten te verdonkeremanen of te verdraaien die je niet van pas komen. Maar lukt het, dan is je fictieve verhaal hopelijk ook geloofwaardig, hoe schaars en bizar de feiten soms ook zijn . Zoals in het geval van Edward Snowden.

We beginnen met de feiten

Snowden, 30 jaar, ex-werknemer van Booz Allen Hamilton, een ‘strategy consultant’ voor Amerika’s grootste geheime dienst, de NSA (de Amerikaanse binnenlandse veiligheidsdienst, niet te verwarren met de CIA die zich voornamelijk op het buitenland richt), arriveerde op 20 mei jl. in Hongkong met vier laptops vol informatie over illegale afluisterpraktijken van de NSA. Informatie die hij toespeelde aan de The Guardian en The Washington Post en wereldwijd tot grote woede en consternatie leidde omdat bleek dat de NSA (maar ook de Britten, en wie eigenlijk niet) de eigen bondgenoten bespioneerde.

Net als eerder Julian Assange wordt Snowden gezien als een Held of een Verrader. De VS willen zijn uitlevering wegens diefstal en openbaarmaking van ‘geclassificeerde informatie’ conform de ‘Espionage Act’. Snowden wilde asiel in Ecuador (net als Assange die al een jaar in de Ecuadoriaanse ambassade te Londen zit) maar vloog na een maand van Hongkong naar Moskou waar hij nog steeds zonder visum en paspoort in de transitzone van de luchthaven Sjeremetjevo verblijft. Het anti-Amerikaanse Ecuador had hem wel asiel willen verlenen, maar zou vrijwel failliet gaan als de handel met de VS wordt gestopt. In Moskou wees Snowden asiel in Rusland af omdat Poetin eiste dat hij zou stoppen met „anti-Amerikaanse activiteiten”. Vervolgens vroeg Snowden asiel aan bij een reeks landen waaronder Nederland. Afgezien van eveneens anti-Amerikaanse Latijns- Amerikaanse landen als Bolivia, Nicaragua en Venezuela is geen land daartoe genegen. De CIA zou afgelopen week pressie hebben uitgeoefend op Portugal, Frankrijk en Spanje om hun luchtruim te sluiten voor het vliegtuig van de Boliviaanse president Morales, op de terugweg na bezoek in Moskou (toeval ?) zodat het toestel uit moest wijken naar Wenen waar het werd doorzocht op de eventuele aanwezigheid van Snowden die niet aan boord was.

Waarom naar Hongkong?

So far, so good, of eigenlijk niet, want bedenk daar maar eens een spannende, geloofwaardige plot voor! En al zou ’t je lukken, de kans is groot dat je halverwege wordt ingehaald door de actualiteit.

Desondanks: een poging. Maar vooraf enkele vragen. Zoals:

Hoe kon Snowden in Amerika vier (!) laptops met ultrageheime NSA-informatie op een vliegtuig naar Hongkong smokkelen? Buitenlandse vluchten worden als bekend zeer streng gecontroleerd, zeker ook naar Hongkong, al heeft de Chinese stad een status aparte. Als hij pretendeerde dat er voor zijn werk heen te gaan, had hij een speciale pas van de NSA nodig, maar hij wilde zijn reis vanzelfsprekend geheim houden. Vakantie ? Met vier laptops? En waarom naar Hongkong als hij asiel wilde aanvragen in Ecuador? Waarom dan geen ongecontroleerde binnenlandse vlucht naar Los Angeles (vakantie), met een huurauto de Mexicaanse grens over (vakantietripje), vanuit Mexico City een vlucht naar Quitto, Ecuador genomen en daar de informatie doorgespeeld?

Verraad, dubbelspel, achterdocht, bedrog, competentiestrijd, afgunst, ze zijn kenmerkend voor veiligheidsdiensten en dus net als de plot onmisbaar in een spionageroman, sterker nog, ze vórmen de plot.

Lees verder op de volgende pagina

Ik zou het boek beginnen in augustus 2013 als het lijk van Snowden in de transitzone van Sjeremetjevo wordt gevonden. Zelfmoord uit wanhoop.

Eén jaar eerder, augustus 2012. Op Langley, hoofdkwartier van de CIA, vergadert een bezorgde directie. De dienst heeft de afgelopen jaren een serie blunders gemaakt en heeft fors aan reputatie ingeboet. Irak, Jemen, Soedan, Afghanistan, zelfs Osama bin Laden hebben ze lange tijd niet kunnen vinden. Maar met name heeft de CIA het laten liggen op het Latijns- Amerikaanse continent. Nicaragua, Panama, Bolivia, Argentinië, Ecuador, Amerika’s „achtertuin” vormt een grotere bedreiging dan tijdens de Cuba-crisis in 1962. De grootste vijand is Hugo Chávez van Venezuela dat zich economisch onafhankelijk heeft gemaakt van de VS. Chávez is marxist en mateloos populair op het continent. De CIA heeft er niets tegen kunnen ondernemen, sterker, hun informatiebronnen zijn lamgelegd en opgedroogd.

In de Senaat en het Congres gaan steeds meer stemmen op om de CIA te beknotten ten gunste van de veel grotere NSA in Fort Meade, Maryland, waar sinds 9/11 miljarden worden geïnvesteerd in de modernste technieken. En de NSA beperkt zich al lang niet meer tot het eigen binnenlands territorium: het is in kleine kring bekend dat er daar bevriende landen met het PRISM-internetprogramma illegaal maar met toestemming van het Witte Huis worden afgeluisterd.

We should do something about it, gentlemen”, zegt de hoofddirecteur, oud-generaal David Petraeus. „And damned fast!”

Hij verzuimt erbij te zeggen dat hij een vete heeft met de baas van de NSA, Keith Alexander, bijgenaamd Keizer Alexander, net als hij een ex-generaal. Maar Alexander is vele malen machtiger, want hij is naast NSA-baas ook chef van de Central Security Service en opperbevelhebber van de US Cyber Command, het Amerikaanse internetleger. Petraeus heeft een buitenechtelijke verhouding met zijn biografe Paula Broadwell die Alexander voor hem heeft ingeruild. (Ook seks is vanzelfsprekend een vaststaand ingrediënt.)

What about WikiLeaks ?” , vraagt zijn adjunct. „What the hell do you mean!?”, snauwt Petraeus.

Maduro vertrouwt het zaakje niet

Twee maanden later al moet Petraeus het veld ruimen wanneer zijn verhouding met Broadwell bekend wordt na onderschepte e-mails (!), maar dan heeft Edward Snowden al succesvol gesolliciteerd bij Booz Allan Hamilton. Ondanks zijn jeugdige leeftijd heeft hij de perfecte opleiding, wat meer is: hij heeft enkele jaren voor de CIA gewerkt, maar is daar teleurgesteld vertrokken omdat hij geen promotie maakte. Dat doet hij wél bij Booz Allan, en snel ook. Al drie maanden later, februari 2013, werkt hij bij de NSA waar hij toegang heeft tot FYEO-informatie. For Your Eyes Only.

Op 20 mei stapt hij met de laptops ongehinderd in het vliegtuig naar Hongkong. Natuurlijk ongehinderd, want Edward Snowden werkt nog steeds voor de CIA! Zelf zou hij liever rechtstreeks naar Venezuela zijn gegaan, maar de Venezolanen wantrouwen Amerikaanse spionnen die zich aandienen als overlopers. En Snowden zou de verhoormethoden in ‘El Helicoide’, het hoofdkwartier van de geheime dienst DISIP, nooit doorstaan. Daarbij vergeleken is Guantanamo Bay kinderspel.

Dus eerst Hongkong. Maar wanneer hij dat asiel in Ecuador aanvraagt, blijkt Maduro die Chávez na diens dood is opgevolgd nog steeds wantrouwig, getuige zijn telefoontje aan de Ecuadoriaanse president : „Don’t trust señor Snowden too quick, Rafael!”

Wachten dus, een maand lang. En Ecuador zwicht voor Amerikaanse druk. Maar Hongkong is niet veilig en de NSA weet dat hij daar zit. Dus regelt de CIA – Snowden heeft geen paspoort meer! – de vlucht naar Moskou. Dat Ecuador geen asiel verleende, was verwacht. Geen punt, het gaat om Venezuela.

Op Langley, waar inmiddels John Brennan de nieuwe chef is, zijn ze tevreden: de NSA is in diskrediet gebracht. En de CIA heeft de taak om Snowden te vinden! Mooier kan het niet. Maar hoe krijgen ze Snowden alsnog naar Zuid-Amerika? Anders dan Petraeus heeft Brennan uitstekende contacten met Poetin. Churchill zei het al: je beste bondgenoot is je op één na ergste vijand. En de ergste is dus China. Rusland helpt Venezuela nog steeds met de ontwikkeling van kerncentrales en levert het land voor miljarden aan wapens, maar de vraag is hoe lang nog. Ook Poetin heeft informatie nodig. Zijn ambassadeur in Londen laat Julian Assange weten dat Rusland Snowden vertrouwt en hem asiel wil verlenen als Ecuador of Venezuela er niet op ingaan. En Assange krijgt ook te horen dat Snowden nog véél meer FYEO-documenten bezit.

In Venezuela vindt topoverleg plaats wanneer Snowden niet akkoord gaat met Poetins voorwaarde te stoppen met anti-Amerikaanse activiteiten. Die Poetin toch! Het staat, ook na Assange’s telefoontje, voor Maduro nu wel vast dat Snowden een idealistische klokkenluider is. En ook dat hij nog veel meer materiaal heeft. Toch aarzelt hij nog. Maduro besluit gebruik te maken van het al afgesproken bezoek aan Moskou door Morales. Als diens vliegtuig waarin Snowden mogelijk zou kunnen zitten niet door de Amerikanen wordt tegengehouden, zou het alsnog een valstrik kunnen zijn. Maar dat gebeurt wel: het vliegtuig wordt in Wenen aan de grond gehouden en doorzocht. En dus geeft Maduro groen licht aan Poetin. Twee maanden verstrijken waarin niets meer van Snowden wordt vernomen. Geen wonder, met de CIA is overeen gekomen dat Snowden in een privékliniek plastische chirurgie ondergaat die hem onherkenbaar zal moeten maken, niet alleen voor de NSA maar voor de geheime diensten van zowat de halve wereld.

Alles gaat volgens plan... lijkt het

Alleen Maduro weet wie de 30-jarige aantrekkelijke blondine is die ongehinderd met een diplomatiek paspoort en vier laptops begin september 2013 op het vliegveld van Caracas in een regeringslimousine stapt. Althans, hij denkt dat te weten als het lijk van Edward Snowden zielloos bungelend aan zijn broekriem in de transitzone van Sjeremetjevo wordt gevonden. Zelfmoord in wanhoop, logisch. Een knappe prestatie van de Russen, vindt ook Brennan, op de vrijgegeven foto’s lijkt de man ondanks zijn verwrongen en gezwollen gezicht sprekend op Snowden. Ook de NSA is tevreden.

De vraag is alleen waarom de echte Snowden ook na maanden nog geen informatie uit Caracas naar Langley stuurt. Het antwoord daarop kent alleen Poetin die in het Kremlin tevreden berichten van zijn blonde informante daar leest.