Winst is een mening, cash is een feit

DE Master Blenders, Imtech, SNS Reaal – de reeks van bedrijven die hun cijfers kunstmatig oppoetsen, groeit. VEB-directeur Jan Maarten Slagter kraakt de rol van accountants en commissarissen.

Het zal nu toch wel een keer klaar zijn, met die fraude- en boekhoudschandalen, dacht Jan Maarten Slagter in oktober 2007. Hij was net directeur van beleggersvereniging VEB. Het boekhoudschandaal bij supermarktconcern Ahold was die zomer door de rechtbank behandeld. Het gedoe van olieconcern Shell met de reserves lag nog vers in het geheugen. En de VEB was in een fikse strijd verwikkeld met internetbedrijf World Online over misleiding van beleggers.

Al die schandalen, daar moest het bedrijfsleven toch van geleerd hebben, meende de nieuwe directeur.

Niet dus. Zes jaar later heeft Slagter zijn handen vol aan allemaal nieuwe fraudezaken die beleggers dupeerden.

DE Master Blenders 1753, voorheen Douwe Egberts, moest vorig jaar net na de beursgang bekendmaken dat er bij een Braziliaans dochterbedrijf sprake is geweest van „boekhoudkundige onregelmatigheden”. Bij technisch dienstverlener Imtech werd dit jaar fraude ontdekt bij de Poolse en Duitse tak. Landis, Van der Moolen („stevig wanbeleid, hebzucht en incompetentie”), Fortis, Super de Boer – bij al die bedrijven hebben beleggers schade geleden en is de VEB procedures gestart.

En dan heeft Slagter de mooiste zaak nog niets genoemd: de nationalisatie van bank en verzekeraar SNS Reaal op 1 februari dit jaar. Een unieke, intellectueel uitdagende zaak, zegt hij. „Het is de eerste keer dat een Nederlandse bank is genationaliseerd, waarbij voor het eerst de interventiewet is toegepast.” Daarbij is het volgens hem evident dat de voormalige aandeelhouders van de bank schade hebben geleden.

Of het nou om grote of kleinere bedragen, structurele fraude of gesjoemel en gerotzooi van enkele personen bij beursgenoteerde bedrijven gaat, er loopt volgens Slagter een rode draad in bijna alle zaken: de rol van de controlerend accountant. „In veel zaken nemen we ook die op de korrel. Want we hebben genoeg vragen of hun rol, bij Imtech, bij DE Master Blenders, bij SNS.”

Want hoe kan het dat de problemen bij deze bedrijven onder tafel bleven? Wat heeft de accountant gemist? „De accountant is een professionele partij, die gewoon betaald krijgt. We moeten er op kunnen vertrouwen dat als hij zijn handtekening zet, de jaarrekening een getrouw beeld. Hij werkt niet voor een bedrijf, hij werkt eigenlijk voor ons, de aandeelhouders.”

Neem de fraude bij Imtech. Er waren volgens de VEB al veel langer signalen dat er iets mis was. „In 2011 verscheen al een rapport van een Britse analist over het werkkapitaal dat erg hoog was. Wij hebben dat ook een paar keer aangekaart.”

Het hoge werkkapitaal werd namelijk veroorzaakt doordat klanten in Duitsland hun rekeningen heel laat betaalden. Daardoor kwam er weinig geld binnen bij Imtech en moest het bedrijf veel werkkapitaal aanhouden. „Het betekent gewoon dat er geen geld binnenkomt.”

Maar heel kritisch werd er volgens de VEB niet naar beurslieveling Imtech gekeken. De koers deed het goed en het bedrijf rapporteerde vaak mooie winsten. „Dat zegt dus weinig. Het draait gewoon om het geld dat er binnenkomt. Winst is een mening, cash is een feit.”

Daarnaast maakte Imtech van allerlei boekhoudkundige trucs gebruik om de winst op te poetsen. „Daar had de accountant bovenop moeten zitten”, zegt Slagter. Maar het valt voor een accountant niet altijd mee om heel kritisch met een klant om te gaan.

Vaak hebben het bedrijf en zijn accountant een langdurige relatie. „Daardoor kan de accountant veel te dicht op de klant zitten.” Natuurlijk zal een accountant dat niet toegeven, maar controleren kan dan ook wel eens veranderen in „een beetje meedenken” met de klant.

Een ander probleem is volgens Slagter dat accountants nu eigenlijk maar één sanctiemiddel hebben als ze een bedrijf willen aanpakken: geen handtekening onder de jaarrekening zetten. „Dat is een soort nucleaire bom. Dat doe je niet zomaar. Het kan verregaande consequenties voor een bedrijf hebben.”

Slagter pleit er daarom voor dat accountants meer mogelijkheden krijgen, bijvoorbeeld een soort uitleg van de accountant bij de jaarrekening. „Nu is het zwart of wit, goed of fout. In zo’n uitleg kan de accountant schrijven dat hij de jaarrekening goedkeurt, maar daar en daar vraagtekens heeft, of kan hij waarschuwen, bijvoorbeeld als bedrijfsonderdelen heel scherp en agressief opereren.”

Dat is de externe controle van een bedrijf. Maar ook intern heeft de controle gefaald, in veel fraude- en boekhoudschandalen, zegt Slagter. En die rol van interne controleur ligt bij de commissarissen. „Zij zijn het eerste vangnet van een bedrijf.”

En bij Imtech en bijvoorbeeld bij SNS Reaal heeft de beleggersvereniging VEB wel wat vragen over het handelen van de raad van commissarissen. „Bij Imtech waren er genoeg signalen. Daar hebben commissarissen gewoon weggekeken.”

Wat ontbrak volgens u bij de raad van commissarissen van SNS?

„Bij de raad was geen kennis van vastgoed. Waar dat uit bleek? Kijk naar hun cv’s! Je kunt in ieder geval zeggen dat de overname van Bouwfonds Property Finance idioot snel is gegaan, terwijl vastgoed helemaal geen strategische activiteit was. De rol van de commissarissen is daarbij om af te remmen, te controleren.”

Maar een commissariaat is toch een soort erebaan? Een van de nevenfuncties die iemand vervult?

„Dat lijkt het soms geworden, maar dat is echt onzin. Het is niet een of andere leuke nevenfunctie. Het is een loodzware baan en een hele eer om dat te mogen doen. Met vergaderingen aflopen en notulen vaststellen red je het niet. In woord is er de laatste jaren ook wel een herwaardering gekomen van de rol van commissarissen, maar in de praktijk valt er nog veel te verbeteren.”

„Ooit vroeg onze adjunct directeur Errol Keyner bij de aandeelhoudersvergadering van ING aan de raad van bestuur of die zijn hand in het vuur durfde te steken dat de commissarissen de jaarrekening snapten. Commissaris Jeroen van der Veer, ex-topman van Shell, antwoordde toen dat hij als olieman nergens zijn hand voor in het vuur wilde steken, maar na die grap werd vervolgens helemaal genuanceerd wat de commissarissen moesten snappen. Het is heel eenvoudig: als je commissaris bent, moet je het snappen. En als je het niet snapt, moet je je het laten uitleggen door iemand die het wel begrijpt.”

De druk voor bedrijven om te presteren, mooie resultaten te laten zien, is heel hoog. Komt dat niet juist door beleggers, namens wie u optreedt?

„Ja, zoals het schoolkind dat zijn rapport vervalst. Hadden de ouders maar niet zo’n druk op het kind moeten zetten. Onzin.”

Het kan toch zijn dat sommige bestuurders niet met die druk om kunnen gaan?

„Wat hebben beleggers aan dit soort schandalen? Helemaal niets. De beurswaarde van bijvoorbeeld Imtech is helemaal verdampt. Beleggers hebben honderden miljoenen verloren. Nee, het beeld dat bedrijven in de wurggreep zitten van die verderfelijke beleggers en speculanten, dat slaat nergens op.”

Namens beleggers probeert de VEB in bovengenoemde zaken schadevergoeding te regelen. Zulke processen kunnen zich soms jaren voortslepen. Maar bij Imtech denkt Slagter dat de zaak snel geregeld kan zijn. „We zijn in overleg. En Imtech heeft zelf al aangegeven dat het bedrijf beleggers wil compenseren.”

Ook bij SNS Reaal kan het snel gaan, zegt Slagter. De slotkoers van het aandeel, voor de nationalisatie op 1 februari was 0,84 euro. „Als de Ondernemingskamer van het gerechtshof Amsterdam de compensatie voor de onteigening van de aandelen stelt op dat bedrag, zijn we een heel eind.” Het is afwachten of dat gebeurt.

Het idee dat het na deze nieuwe zaken misschien wel een keer over is, heeft Slagter allang losgelaten. Hitting the numbers, cooking the books, hebzucht – dat houdt nooit op, meent Slagter. „Het is droevig, maar de wil om zaken anders voor te stellen dan ze zijn, is nu eenmaal de menselijke natuur. Het levert ons in elk geval veel werk op.”