Schaamte, zon en houtwormen

Voor de vakantiekoffer maakt Toef Jaeger een keuze uit het aanbod van vertaalde literatuur. Vandaag: vier romans over wereldleed.

Ian McEwan: Solar. Vertaling Rien Verhoef, uitgeverij Rainbow, 362 blz, 8 euro

Het is goed om je aan het strand druk te maken om de rest van de wereld. Misschien zelfs om de opwarming van de aarde. Er zijn slechtere manieren om dat te doen dan met Solar van Ian McEwan. Het is een absurd verhaal over een misogyne en gewetenloze wetenschapper die elke conferentie, lezing, bijeenkomst beschouwt als een gelegenheid om een vrouw in zijn bed te krijgen. Met iets te veel succes, kun je na vijf huwelijken concluderen. McEwan heeft lol in het beschrijven van zijn foute en lelijke, maar effectieve hoofdpersoon, en hij laat hem nog een grote wetenschappelijke ontdekking doen; alleen komt niemand daar achter zolang ze hem als mens niet serieus nemen. Een erg grappig boek over klimaatverandering dat je leest zonder je zorgen te maken om de brandende zon.

Karl Marlantes: Matterhorn. Vert. Otto Biersma, Meulenhoff, 576 blz, 12,50 euro

Wanneer Amerikanen zich bekommeren om de wereld, gaat dat óf over moslimterrorisme óf over Vietnam. Schrijvers die aan een kritisch nationaal zelfonderzoek willen doen, krijgen maar geen genoeg van die mislukte oorlog, maar dat is niet zo erg. Om te beginnen moet je als Nederlander niets zeggen over het lang bij een oorlog blijven hangen, bovendien vliegen de Vietnam-meesterwerken je ook nu nog om de oren. Het imposantste boek van de laatste jaren, en niet alleen qua omvang, is Matterhorn. Een verhaal heeft het eigenlijk nauwelijks. Wat er gebeurt, gebeurt en het gaat maar door en door: bommen, ziekte, honger, ruzie, loyaliteit; maar geen logica, geen afgeronde eindes. Juist dat – en de ijzersterke dialogen – maken het tot zo’n goed oorlogsboek. Alles wat er niet aan klopt, is functioneel. Dat Marlantes ervaringsdeskundige is (een gelauwerde marinier) is niet verbazingwekkend.

Julian Barnes: Een geschiedenis van de wereld in 10½ hoofdstukken. Vertaling Else Hoog, Olympus, 304 blz, 15 euro

Ook Julian Barnes heeft oog voor de ondergang. In elk van die 10 hoofdstukken (het laatste halve is een bijna moralistische slotbeschouwing) lijkt het einde nabij. Te beginnen met de ontwikkelingen aan boord van de Ark van Noach. Maar ook de houtworm die een schip aanvreet of het tragische verhaal van een cruiseschip vol Joden dat in 1939 naar de VS wilde. Amerika liet het schip niet toe, het voer terug naar Europa, de passagiers werden verdeeld over Engeland, Frankrijk, België en Nederland – en lang niet iedereen overleefde het. Barnes belicht zo in zowel fictieve als op waarheid gebaseerde verhalen het lot van de wereld – op voorwaarde dat ze met schepen of houtworm in verband zijn te brengen. Hij is daarbij meestal iets lichtvoetiger dan de Amerikanen – net als bij McEwan slaat de benauwdheid hier niet écht toe. Hoe dramatisch ook, daar is het Barnes hier niet om te doen.

J.M. Coetzee: Wachten op de barbaren. Vertaling Peter Bergsma, 240 blz, 12,50 euro

Nee, dan J.M. Coetzee. Als er een meester is in de benauwdheid dan is hij het wel. Drie romans van hem zijn nu heruitgegeven als goedkope pocket: De langzame man, De wereld en wandel van Michael K. en Wachten op de barbaren. In Wachten op de barbaren zijn fysieke marteling en schaamte volop aanwezig. De barbaren staan aan de poorten, als je dat maar vaak genoeg roept, zoals hier gebeurt, kom je vanzelf uit bij marteling. Vaak genoeg is deze roman uit 1980 aangehaald als achtergrond voor een vergelijking met Guantánamo Bay. Niet alleen omwille van de opgeroepen angstvisioenen, maar ook om de marteling en de vernedering. Hier wordt een magistraat – die een meisje terugbrengt naar het land van haar ‘barbaren’ en bij terugkeer als verrader wordt gezien – in vrouwenondergoed aan een boom gehangen bij wijze van spel. Het is het moment dat er geen weg terug meer is op het neerkijken op deze man. Domweg omdat ‘wrede schouwspelen de harten van de onschuldigen’ beschadigen. Lezen. Omdat het goed is je ook tijdens de vakantie om de wereld te blijven bekommeren.