Ook zeer vroege landbouw in Iran

In een zeer vroeg landbouwdorpje in West-Iran, Chogha Golan, zijn grote hoeveelheden plantenresten ontdekt die erop wijzen dat hier al vanaf ruim 11.000 jaar geleden wilde gerst werd verbouwd; vanaf 9.800 jaar geleden duikt er ook gedomesticeerd einkoorn op (Science, 5 juli).

Dit is een belangrijke nieuwe aanwijzing dat de landbouw rond 11.000 à 10.000 jaar geleden op verschillende plaatsen in het Midden- Oosten vrijwel tegelijk is ontstaan. En in ieder geval toont het aan dat het oostelijke deel van de Vruchtbare Maansikkel (het landbouwgebied dat loopt van Israël via Irak naar het zuiden van Iran) al vanaf het begin helemaal meedeed.

Tot nu toe werd in dat gebied, ook door politieke problemen, weinig onderzoek gedaan. Het huidige onderzoek is gedaan door archeologen uit Tübingen, geleid door de Duitse Amerikaan Nicholas Conard, die ook bekend is van zijn onderzoek van de vroegste culturen in Duitsland

De uitvinding van de landbouw geldt als revolutie, maar was in werkelijkheid een geleidelijk proces, dat begon met het verzamelen van de zaden van grassen. De oudste aanwijzingen daarvoor zijn gevonden in Israël, al 23.000 jaar geleden. Tussen 11.500 en 11.000 jaar geleden werd overal in de Vruchtbare Maansikkel begonnen met het daadwerkelijk verbouwen van granen (vaak in combinatie met linzen en kikkererwten): in Israël en Noord-Syrië 11.500, in Zuid-Turkije in 11.000 en dus – weten we nu – in Zuid-Iran 11.300 jaar geleden. Als eenmaal het graan doelbewust gezaaid en geoogst wordt, verschijnen door selectie de genetische en fysiologische veranderingen in het graan die het leven van de boer veraangenamen: vooral grotere zaden die lang in de are vast blijven zitten. Die verandering is vanaf 10.600 te vinden, voor einkoorn en tarwe (emmer), in Zuid-Turkije. ‘Tamme’ gerst verschijnt rond 10.200 jaar geleden in Syrië.

Een hard bewijs voor onafhankelijke ontwikkeling van landbouw is de vondst in Choga Golan niet. De veranderingen gingen langzaam genoeg om de kennis over een groot gebied uit te wisselen. Maar een duidelijk klein kerngebied in de domesticatie is moeilijk aan te wijzen. Er is wel eens voorgesteld dat het heiligdom Göbekli Tepe in Zuid-Turkije (tegen de Syrische grens) een centrale rol in de kennis uitwisseling heeft gehad. Göbekli Tepe is ongeveer 11.000 jaar geleden gebouwd en bestaat uit grote stenen die door een groot aantal mensen de berg op moeten zijn gesleept. Mogelijk was het een multiregionaal heiligdom waar mensen uit heinde en verre naar toe kwamen voor feesten. Ideaal voor de uitwisseling van zaden.

Chogha Golan werd eind jaren negentig ontdekt, waarbij eerst de relatief grote stenen muren en gepleisterde vloeren opvielen. Ook werd een groot aantal vijzels en maalstenen gevonden: een duidelijke aanwijzing voor het eten van zaden. In totaal zeefden Conard en zijn collega’s meer dan 21.000 plantresten uit in 203 liter sediment. Hendrik Spiering